MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Chapter 21 सुभाषितानि

In this article, we will share MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Chapter 21 सुभाषितानि Pdf, Subhashitani Shlok Class 6, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 21 सुभाषितानि

MP Board Class 6th Sanskrit Chapter 21 अभ्यासः

Subhashitani Class 6 प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखो)
(क) कस्मिन् काले काकपिकयोः मध्ये अन्तर दृश्यते? (किस समय कौए और कोयल के मध्य अन्तर दिखाई पड़ता है?)
उत्तर:
वसन्तकाले

(ख) नरस्य आभरणं किम् अस्ति? (मनुष्य का आभूषण क्या है?)
उत्तर:
रूपम्

(ग) कार्याणि केन सिध्यन्ति? (कार्य सिद्ध किससे होता है?)
उत्तर:
उद्यमेन

(घ) धीमताम् कालः कथं गच्छति? (विद्वानों का समय किस तरह व्यतीत होता है?)
उत्तर:
काव्यशास्त्रविनोदेन।

MP Board Solutions

Class 6 Sanskrit Subhashitani प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत (एक वाक्य में उत्तर लिखिए)
(क) गुणस्य आभरणं किम्? (गुण का आभूषण क्या है?)
उत्तर:
गुणस्य आभरणं ज्ञानम्। (गुण का आभूषण ज्ञान है।)

(ख) मूर्खाणां कालः कथं गच्छति? (मूर्ख लोग अपना समय कैसे व्यतीत करते हैं?)
उत्तर:
मूर्खाणां तु कालो व्यसनेन, निद्रया, कलेहन वा गच्छति।. (मूर्ख लोग अपना समय बुरी आदतों से, सोते हुए अथवा लड़ाई-झगड़ा करके व्यतीत करते हैं।)

(ग) केन सर्वे जन्तवः तुष्यन्ति? (किसके कारण सभी प्राणी सन्तुष्ट हो जाते हैं?)
उत्तर:
प्रियवाक्यन प्रदानेन सर्वे जन्तवः तुष्यन्ति। (प्रिय वचन बोलने से सभी प्राणी सन्तुष्ट हो जाते हैं।)

Subhasitani Sloka Class 6 प्रश्न 3.
श्लोकांशान् यथोचितं योजयत (श्लोक के अंशों को उचित रूप में जोडिए)
(क) येषां न विद्या न तपो न दानं – (1) को भेदः पिककाकयोः॥
(ख) लोचनाभ्याम् विहीनस्य – (2) रूपास्याभरणं गुणः॥
(ग) काकः कृष्णः पिकः कृष्णः – (3) ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः॥
(घ) न हि सुप्तस्य सिंहस्य – (4) दर्पण: किं करिष्यति॥
(ङ) नरस्याभरणं रूपम् – (5) प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
उत्तर:
(क) → 3
(ख) → 4
(ग) → 1
(घ) → 5
(ङ) → 2

Class 6 Sanskrit Subhashitani Shlok प्रश्न 4.
रिक्तस्थानानि पूरयत (रिक्त स्थानों को पूरा करो)
(क) काकचेष्टो बकध्यानी…………॥
(ख) ………… कालो गच्छति धीमताम्॥
(ग) वसन्तकाले सम्प्राप्ते …………..॥
(घ) ……….. शास्त्रं तस्य करोति किम्॥
(ङ) ……….. मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति॥
उत्तर:
(क) श्वाननिद्रस्तथैव च। अल्पाहारी, गृहत्यागी, विद्यार्थी पञ्चलक्षणः॥
(ख) काव्यशास्त्र विनोदेन।
(ग) काकः काकः पिक: पिकः॥
(घ) यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा।
(ङ) ते मृत्युलोके भुवि भारभूताः॥

MP Board Solutions

Subhashitani Class 6 Sanskrit प्रश्न 5.
शुद्धकथनानां समक्षम् “आम्” अशुद्धकथनानां समक्षं “न” इति लिखत (शुद्ध कथनों के समक्ष ‘हाँ’ व अशुद्ध कथनों के सामने ‘न’ लिखो)
(क) सर्वदा प्रियवाक्यं वक्तव्यम्। (सदा प्रिय वाक्य बोलना चाहिए।)
(ख) विद्वान् सर्वत्र पूज्यते। (विद्वान् सभी जगह पूजे जाते हैं।)
(ग) काव्यशास्त्रविनोदेन मूर्खाणां कालः गच्छति। (काव्यशास्त्र के विनोद से मूों का समय व्यतीत होता है।)
(घ) नरस्याभरणं रूपं भवति। (मनुष्य का आभूषण रूप होता है।)
(ङ) उद्यमेन कार्याणि न सिद्धयन्ति। (उद्यम करने से कार्य सिद्ध नहीं होते हैं।)
उत्तर:
(क) आम्
(ख) आम्
(ग) न
(घ) आम्
(ङ) न।

Subhasitani Sloka In Hindi Class 6 प्रश्न 6.
उदाहरणानुगुणम् अन्वयपूर्ति कुरुत (उदाहरण के अनुसार अन्वय की पूर्ति करो)
(क) काकः ……….. , ………… कृष्णः कः भेदः ………….. , काले सम्प्राप्ते काकः ……….. पिकः।
(ख) येषां न ……….. न ………… न दानं, ज्ञानं न ………… न …………. न धर्मः, ते ………… लोके भुवि ………. मनुष्यरूपेण ………. चरन्ति।
उत्तर:
(क) कृष्णः, पिकः, पिक काकयोः, वसन्त, काकः, पिकः।
(ख) विद्या, तपो, शीलं, गुणो, मृत्यु भारभूता, मृगाः।

योग्यताविस्तारः

1. पाठे दत्तानां श्लोकानां सस्वरवाचनं कण्ठस्थीकरणं च कुरुत।
(पाठ में दिये गये श्लोकों का सस्वर वाचन और उनको कण्ठाग्र करो)

2. विद्यार्थिनः पञ्च लक्षणानि कानि? तानि लिखत, पठत, स्मरत च।
(विद्यार्थियों के पाँच लक्षण क्या हैं? उन्हें लिखो, पढ़ो और याद रखो)
उत्तर:
विद्यार्थियों के पाँच लक्षण-
(1) काकचेष्टा
(2) बकध्यानी
(3) श्वान निद्रा
(4) अल्प आहारी
(5) गृहत्यागी।

MP Board Solutions

सुभाषितानि हिन्दी अनुवाद

उद्यमेन हि सिध्यन्ति, कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य, प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥ 1 ॥

अनुवाद :
परिश्रम करने से कार्य सिद्ध होते हैं केवल इच्छा करने से नहीं। क्योंकि सोते हुए शेर के मुख में पशु स्वयं प्रवेश नहीं करते अर्थात् उसे अपना शिकार परिश्रमपूर्वक ही करना पड़ता है।

काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को भेदः पिककाकयो:
वसन्तकाले सम्प्राप्ते काकः काकः पिकः पिकः ॥ 2 ॥

अनुवाद :
कौआ काला होता है और कोयल भी काली होती है। इस तरह कोयल ओर कौए में कौन सा भेद है अर्थात् रंग और आकृति के समान होने से उनमें भेद कर पाना मुश्किल है। परन्तु वसन्त ऋतु के आगमन पर कौआ कौआ है और कोयल कोयल ही होती है अर्थात् वसन्त के आने पर कौआ और कोयल का भेद उनके स्वर से स्पष्ट हो जाता है।

नरस्याभरणं रूपं, रूपस्याभरणं गुणः।
गुणस्याभरणं ज्ञानं, ज्ञानस्याभरणं क्षमा ॥ 3 ॥

अनुवाद :
मनुष्य का आभूषण रूप-सौन्दर्य है तथा रूप का आभूषण गुण हुआ करता है। गुण का आभूषण ज्ञान होता है तथा ज्ञान का आभूषण क्षमा है अर्थात् क्षमाशीलता मनुष्य का सबसे बड़ा आभूषण होता है।

काकचेष्टो बकध्यानी श्वाननिद्रस्तथैव च।
अल्पाहारी गृहत्यागी, विद्यार्थी पञ्चलक्षणः ॥ 4 ॥

अनुवाद :
कौए की तरह चेष्टावान्, बगुले की तरह ध्यान मग्नता तथा कुत्ते जैसी निद्रा (अर्थात् नींद में भी सावधानता), स्वल्प (कम) आहार करने वाला तथा घर का त्याग करने वाला-इस प्रकार विद्यार्थी के ये पाँच लक्षण होते हैं।

MP Board Solutions

काव्यशास्त्रविनोदेन, कालो गच्छति धीमताम्।
व्यसनेन तु मूर्खाणां, निद्रया कलेहन वा ॥ 5 ॥

अनुवाद :
बुद्धिमान लोग अपना समय काव्यशास्त्र से विनोद करते हुए (मनोरंजन करते हुए) व्यतीत करते हैं जबकि मूर्ख लोग बुरी आदतों से, सोते हुए होने से, अथवा लड़ाई-झगड़े करते रहने के द्वारा अपना समय व्यतीत करते हैं।

यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा, शास्त्र तस्य करोति किम्।
लोचनाभ्यां विहीनस्य, दर्पणः किं करिष्यति ॥ 6 ॥

अनुवाद :
जिसके पास स्वयं बुद्धि नहीं है, उसका शास्त्र भला क्या कर सकते हैं? आँखों से अन्धे व्यक्ति के लिए भला शीशा क्या कर सकता है?

प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मात् प्रियं हि वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ॥ 7 ॥

अनुवाद-प्रिय वचन बोलने से तो सभी प्राणी सन्तुष्ट हो जाते हैं, इसलिए प्रिय ही बोलना चाहिए। (प्रिय) वचन बोलने से कौन सी दरिद्रता आती है? अर्थात् प्रिय वचन बोलने से किसी भी प्रकार की धनहीनता नहीं आ सकती।

येषां न विद्या न तपो न दानं, ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः।
ते मृत्युलोके भुवि भारभूताः, मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति॥8॥

अनुवाद :
जिसमें न विद्या, न तपस्या, न दान, न ज्ञान, न शील, न गुण और न ही धर्म है, ऐसे वे व्यक्ति मृत्युलोक में पृथ्वी पर भारस्वरूप हैं और मनुष्य के रूप में पशु के समान रहते हैं।

सुभाषितानि शब्दार्थाः

काकः = कौआ। बकः = बगुला। पञ्चलक्षणः = पाँच लक्षण वाला। श्वानः = कुत्ता। पिकः = कोयल। नरस्य = मनुष्य का। आभरणं = आभूषण। उद्यमेन = परिश्रम से। मनोरथैः = इच्छा करने से। प्रविशन्ति = प्रवेश करते हैं। विनोदेन = मनोरंजन से। धीमताम् = बुद्धिमानों का। व्यसनेन = बुरी आदतों से। प्रज्ञा = बुद्धि। लोचनाभ्याम् = नेत्रों से। तुष्यन्ति = सन्तुष्ट होते हैं। मृगाः = पशु।

MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food: Where Does it Come From?

In this article, we will share MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food: Where Does it Come From? Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

Are you searching for CBSE Class 6 Science MCQ Quiz Questions with Answers to practice? Then, you have come to the right spot.

MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food: Where Does it Come From?

Food: Where Does it Come From? Text Book Exercise

Question 1.
Do you find that all living beings need the same kind of food?
Answer:
No, we know that the different organisms eat different kinds of food. For example, human being eats roti, dal, rice, bread, vegetables and rice, etc. Buffalo, cow and some other animals eats grass, oil cake, grains, hay, etc. Cat and dog eats small animals, milk, roti, bread and birds, etc. Tiger, lion eat other animals. Thus, we can say that different living beings eat different kind of food.

MP Board Class 6 Science Chapter 1 Question 2.
Name the five plants and their parts that we eat?
Answer:

Plants:

  1. Radish
  2. Carrot
  3. Mustard
  4. Potato
  5. Maize

Parts that we eat:

  1. Roots and leaves
  2. Roots
  3. Seeds, oil and leaves
  4. Roots
  5. Fruits

Question 3.
Match the items in Column A with that in Column B.
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 2
Answer:

(i) (d)
(ii) (c)
(iii) (a)
(iv) (b)

MP Board Class 6 Science English Medium Question 4.
Fill up the blanks with the words gives:
herbivore, plant, milk, sugarcane, carnivore

  1. Tiger is a ……………………… because it eats only meat.
  2. Deer eats only plants products and so, is called ……………………….
  3. Parrot eats only ………………….. products.
  4. The …………………….. that we drink, which comes from cows, buffaloes and goats is an animal product.
  5. We get sugar from ……………………..

Answer:

  1. Carnivore
  2. Herbivore
  3. Plant
  4. Milk
  5. Sugarcane.

MP Board Solutions

Projects And Activities

Activity 1.
You must have seen a garden lizard around your home. Next time whenever you see it, observe carefully and find out what it takes for food. Is the food different from that of a house lizard?
Answer:
A garden lizard takes mosquitoes, house flies while a house lizard takes insects only.

Activity 2.
Make a list (with pictures, when possible) of food items generally taken by people of different regions of India. Place these on a large outline map of India to display in your classroom?
Answer:
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 3

Activity 3.
Find out the names of plants that grow in water and which are eaten as food?
Answer:
Lotus, lily, algae and chest – nut, etc. are grow in water and which are eaten as food.

Activity 4.
Make a table to show that the type of food the animals eat?
Answer:
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 4

Activity 5.
In the table give below names of some of the things are given. Write their uses and sources in front of them?
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 5
Answer:
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 6

Activity 6.
Prepare a table to show animals which eats only plants, other animals and both plants and animals?
Answer:
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 7

Activity 7.
Make a table that what do your friends eat?
Answer:
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 8

Activity 8.
Make a table to show some food items and their ingredients?
Answer:
Food items and their ingredients
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 9

Activity 9.
Prepare a table to show ingredients used to prepare food items and their sources?
Answer:
Ingredients used to prepare food items and their sources
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 10

Activity 10.
How will you sprout the seeds?
Answer:

1. Take some dry seeds of chana or raoong.
2. Put a small quantity of seeds is a container filled with water and leave this aside for a day.
3. Next day, drain the water completely and leave the seeds in the vessel. Wrap them with a piece of wet cloth and set aside.
4. The following day, a small white structure may have grown out of the seeds. If so, the seeds have sprouted.

MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 11

If not, wash the seeds in water, drain the water and leave them aside for another day, covered with a wet cloth.

5. Further, the next day, the seeds would have sprouted.
6. Further, the next day, the seeds would have sprouted.
7. After washing these sprouted seeds, we can eat them.
8. They can also be boiled. Add some spices and get a tasty snack to eat.
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 12

Food: Where Does it Come From? Intex Questions

Question 1.
Paheli want to know if any of our food comes from sources other than plants and animals?
Answer:
No.

MP Board Class 6 Science Question 2.
Paheli wants to know where you would place human beings, while filling table of Activity 6?
Answer:
Omnivoxes.

Food: Where Does it Come From? Additional Important Questions

Objective Type Questions Food: Where Does it Come From?

Question 1.
Choose the correct answer:

Question (a)
Cat is a omnivores because it eats:
(a) Plants
(b) Animals
(c) Both of these
(d) None of these.
Answer:
(c) Both of these

MP Board Class 6th Science Question (b)
Sugar is made from:
(a) Water
(b) Wheet
(c) Rice
(d) Sugarcane
Answer:
(d) Sugarcane

MP Board Solutions

Question (c)
The source of chicken curry is:
(a) Plants
(b) Animals
(c) Both of these
(d) None of these
Answer:
(b) Animals

Question (d)
Seeds of mustard plants give us:
(a) Oil
(b) Fruit
(c) Both of these
(d) None of these
Answer:
(a) Oil

Class 6 Science MP Board Question (e)
Human beings are –
(a) Herbivores
(b) Carnivores
(c) Omnivores
(d) None of these
Answer:
(c) Omnivores

Question 2.
Fill in the blanks:

  1. Food is essential for all ………………….. beings.
  2. Animals provides us ……………………..
  3. All animals are …………………… because of their food habits.
  4. Horse is a herbivorous animal because it eats …………………………
  5. Honey is obtained from …………………….

Answer:

  1. Living
  2. Food
  3. Different
  4. Herbivorous
  5. Honey – Bees.

MP Board Solutions

MP Board Class 6th Science Chapter 1 Question 3.
Which of the following statements are true (T) or false (F):

  1. Milk gives us proteins.
  2. Animals that feed on both plants and animals are called omnivorous.
  3. Animals do not provide us food.
  4. All living beings need the same kind of food.
  5. Animals do not depend for their food on plants.
  6. Human beings are omnivores.

Answer:

  1. True
  2. True
  3. False
  4. False
  5. False
  6. True.

Question 4.
Give one word for the following:

  1. Animals which eat plants and plant products only.
  2. Animals which eat other animals.
  3. Animals which eat both plants and animals.

Answer:

  1. Herbivores
  2. Carnivores
  3. Omnivores.

Class 6 Science Chapter 1 MP Board Question 5.
Match the names of same animals in column A with their common food in column B:
MP Board Class 6th Science Solutions Chapter 1 Food Where Does it Come From img 13
Answer:

(i) – (c)
(ii) – (f)
(iii) – (a)
(iv) – (g)
(v) – (b)
(vi) – (e)
(vii) – (d)

Food: Where Does it Come From? Very Short Answer Type Questions

Question 1.
How many materials or ingredients are needed to prepare a dish of boiled rice?
Answer:
Two, i.e., raw rice and water.

Question 2.
What are the sources of rice or wheat?
Answer:
The sources of rice or wheat are fields and plants.

Class 6th Science MP Board Question 3.
Name some food products we obtain from animals?
Answer:
Milk, egg and meat.

Question 4.
Which animals provide us milk?
Answer:
Buffalo and cow.

Question 5.
Which animals provide us eggs?
Answer:
Hen.

MP Board Solutions

MP Board Solutions Class 6 Science Question 6.
Name some animals that provide us food?
Answer:
Buffalo, cow and goat.

Question 7.
Which parts of a plant are our food?
Answer:
We eat many leafy vegetables. We eat fruits of some plants. Sometimes roots, stems and even flowers of plant are our food.

Question 8.
Name any two oil – yielding plants?
Answer:
Sunflower and mustard plants.

MP Board Class 6 Science Solutions Question 9.
What are herbivorous?
Answer:
The animals which depend on only green plants for their food like cow, goat, etc.

Question 10.
What are carnivorous?
Answer:
The animals which eat only other animals Tiger and Lion are carnivorous.

Question 11.
What are omnivorous?
Answer:
The animals who can feed on plants and other animals both are called omnivorous like man, cat, dog, etc.

Class 6 MP Board Science Question 12.
Name any two invertebrates?
Answer:

  1. Earthworm
  2. Insects.

MP Board Solutions

Question 13.
What is the food of a frog?
Answer:
Small insects.

Class 6th MP Board Science Question 14.
What is the food of fishes?
Answer:
It feeds upon microplants and aquatic insects.

Question 15.
Which types of foods are eaten by buffalo and cow?
Answer:
Buffalo and cow eat oil cake, grass, hay, leaf and grain.

Question 16.
What is the smallest constituent of plant or animal?
Answer:
The smallest constituent of plants and animal is cell.

Science Class 6 Chapter 1 Question Answer Question 17.
Give one example of each plant which is reproduced by (i) stems, (ii) leaves?
Answer:

  1. Potato, ginger are reproduced by stems.
  2. Bryophyllum is reproduced by leaves.

MP Board Solutions

Question 18.
Where do we get honey?
Answer:
We get honey from honey – bees, which is collected from sweet, juice or nector of flowers.

Question 19.
Name some animals which eat only plants?
Answer:
Buffalo, cow, goat, sheep and deer.

MP Board Class 6th Science Solutions Question 20.
Name some animals which eat both plants and animals?
Answer:
Dog and crow.

Question 21.
Name some animals with lay eggs?
Answer:
Frog, snakes, birds, etc. lay eggs.

Food: Where Does it Come From? Short Answer Type Questions

Question 1.
Name the animals which provide us milk, meat, egg, and honey?
Answer:
We get milk from buffalo, goat, cow and sheep, we get meat from, fish, goat, hen, etc., we get eggs from hens. Honey is obtained from honey – bees.

Science Class 6 MP Board English Medium Question 2.
Name the plants from which we obtained grains, oils, fruits and pulses?
Answer:
We get grains from wheat, rice and maize, etc. we get oils from sunflower, mustard, ground nut and soyabean plants, etc. We get fruits from mango, banana, guava, orange and papaya plants. We get pulses from urad, moong, masoor, and gram plants.

Question 3.
Name the plants from which we obtained vegetables?
Answer:
We get vegetables from radish, brinjal, cabbage, carrot, cauliflower, and peas plants, etc. These vegetables are in the form of roots, stems leaves and fruits.

MP Board Solutions

Question 4.
How are plants different from animals?
Answer:
Difference between plants and animals are:
plants:

  1. All green plants prepare their own food.
  2. Plants cannot move from one place to another. But they show movement only in the position.

Animals:

  1. Animals cannot prepare their own food. They take their food from plants.
  2. Animals can move from one place to another.

Class 6 Science Chapter 1 Question 5.
Give five examples each of plants producing, cereals, vegetables, fruits, medicines and timber?
Answer:

  1. Cereals plants: Moong, urad, iram, pla, masoor.
  2. Vegetables – Carrot, radish, turnip, cauliflowers and tomato.
  3. Fruits – Apple, guava, orange and mango.
  4. Medicines – Neem, tulasi, podina, ginger and peepal.
  5. Timber – Neem, guava, jamun, babool and palms.

Question 6.
How can plants be classified?
Answer:
Plants can be classified on the basis of following:

  1. Plants can be classified on the basis of their habitat. i.e., water plants, land plants, sea/land plants, water plants, desert plants.
  2. They can be classified on the basis of their structure like herb, shurb or tree.
  3. They can be classified on the basis of their food habits like autotrophic plants, insectivorous plants, heterotrophic plants.

Food: Where Does it Come From? Long Answer Type Questions

Question 1.
Write a short note on the importance of plants and animals in our daily life?
Answer:
Most of the things we use in our daily life are obtained from plants or animals.

  1. Our food items like wheat, rice, pulses, species, oil, vegetables and fruits are obtained from plants.
  2. Milk, ghee, butter, curd, egg and meat are obtained from animals.
  3. Fibers like silk, wool and leather are obtained from animals.
  4. Many materials for shelter house, construction and furniture are also obtained from plants.
  5. Some plants are used for decorative purposes.
  6. Most of the medicines are obtained from living sources. Thus plants are food producing, timber producing, fiber producing and medicine producing source. Plants are also responsible for producing oxygen which is essential for life.
  7. Animal produce very important material for us. Milk, ghee, egg, meat, silk, leather etc. are produced by animals. They plough our fields and work for transportation. In this way we can say that plants and animals are very important for us.

MP Board Solutions

Question 2.
What are similarities and dissimilarities between plants and animals?
Answer:
Similarities between plants and animal:

  1. Both can grow.
  2. Both can respire.
  3. Both can reproduce.
  4. Both can excrete.
  5. Both can show response to stimuli.

Dissimilarities between plants and animals:

  1. Plants can prepare their own food in green leaves with the help of carbondioxide, water, minerals and sunlight. But animals can’t prepare their own food.
  2. Plant’s cannot move from one place to another, but animals can move from one place to another.

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.3

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.3

Class 8 Maths Exercise 5.3 Solutions In Hindi प्रश्न 1.
इन प्रयोगों में आप जो परिणाम देख सकते हैं उन्हें लिखिए –

  1. पहिए को घुमाना
  2. दो सिक्कों को एक साथ उछालना।

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.3 1
हल:

  1. पहिए को घुमाने पर परिणाम – A, B, C और D.
  2. जब दो सिक्कों को एक साथ उछाला जाता है, तब प्रयोग के सम्भावित परिणाम

HH, HT, TH और TT
(यहाँ HT का अर्थ है कि पहले सिक्के पर चित (Head) और दूसरे सिक्के पर पट (Tail) इत्यादि)

MP Board Solutions

Class 8 Maths Chapter 5 Exercise 5.3 In Hindi प्रश्न 2.
जब एक पासे को फेंका जाता है, तब निम्नलिखित प्रत्येक घटना से प्राप्त होने वाले परिणामों को लिखिए –
(i)
(a) एक अभाज्य संख्या
(b) एक अभाज्य संख्या नहीं

(ii)
(a) 5 से बड़ी एक संख्या
(b) 5 से बड़ी संख्या नहीं।
हल:
(i) एक पासे को फेंकने पर, प्राप्त परिणाम
(a) अभाज्य संख्याएँ: 2, 3 और 5
(b) अभाज्य संख्या नहीं हैं: 1, 4, 6

(ii)
(a) पाँच से बड़ी संख्या: 6
(b) पाँच से बड़ी संख्या नहीं: 1, 2, 3, 4, 5

MP Board Class 8 Maths Chapter 5 Exercise 5.3 प्रश्न 3.
ज्ञात कीजिए –
(a) (प्रश्न 1 (a) में) सूचक के D पर रुकने की प्रायिकता
(b) अच्छी प्रकार से फेटी हुई 52 ताशों की एक गड्डी में से 1 इक्का प्राप्त करने की प्रायिकता।
(c) एक लाल सेब प्राप्त करने की प्रायिकता (दी हुई आकृति से देखिए)।
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.3 2
हल:
(a) 5 त्रिज्यखण्डों में से किसी एक त्रिज्यखण्ड पर रुकने के परिणाम = 5
∴ घटनाओं के होने की कुल संख्या = 5
∴ घूमने वाले पहिए में केवल एक D है।
∴ घटना के घटित होने के अनुकूल परिणाम = 1
∴ अभीष्ट प्रायिकता
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.3 3
(b) 52 ताशों की एक गड्डी में से 1 ताश को 52 तरीकों से निकाल सकते हैं।
∴ परिणामों की कुल संख्या = 52
52 ताशों की एक गड्डी में 4 इक्के होते हैं जिनमें से 1 इक्के को 4 तरीकों से प्राप्त किया जा सकता है।
∴ अनुकूल घटनाओं की संख्या = 4
अतः अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{4}{52}\) = \(\frac{1}{13}\)

(c) 7 सेबों में से 1 सेब को 7 प्रकार से निकाला जा सकता है।
∴ कुल परिणामों की संख्या = 7
दिए गए 7 सेबों में से 4 लाल सेब हैं जिनमें से 1 सेब को 4 प्रकार से निकाल सकते हैं।
∴ अनुकूल घटनाओं की संख्या = 4
अतः अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{4}{7}\)

MP Board Solutions

Class 8 Maths 5.3 In Hindi प्रश्न 4.
10 पृथक पर्चियों पर 1 से 10 तक संख्याएँ लिखी हुई हैं (एक पर्ची पर 10 संख्या), उन्हें एक बक्स में रखकर अच्छी प्रकार से मिला दिया जाता है। बक्स के अन्दर से बिना देखे एक पर्ची निकाली जाती है। निम्नलिखित की प्रायिकता क्या है?

  1. संख्या 6 प्राप्त करना
  2. 6 से छोटी एक संख्या प्राप्त करना
  3. 6 से बड़ी एक संख्या प्राप्त करना
  4. 1 अंक की एक संख्या प्राप्त करना।

उत्तर:
10 पर्चियों में से 1 पर्ची को 10 प्रकार से निकाल सकते हैं।
अतः परिणामों की कुल संख्या = 10

(i) संख्या 6 को प्राप्त करने की एक ही घटना है –
अतः, संख्या 6 को प्राप्त करने के अनुकूल परिणाम = 1.
∴ अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{1}{10}\)

(ii) 6 से छोटी एक संख्या प्राप्त करना अर्थात् हम संख्या 1, 2, 3, 4, 5 संख्याओं की पर्चियाँ प्राप्त कर सकते हैं।
अतः अनुकूल परिणामों की संख्या = 5
∴ अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{5}{10}\) = \(\frac{1}{2}\)

(iii) 6 से बड़ी संख्याओं में हम 7, 8, 9, 10 संख्याओं की पर्चियाँ प्राप्त कर सकते हैं।
अतः अनुकूल परिणामों की संख्या = 4
∴ अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{4}{10}\) = \(\frac{2}{5}\)

(iv) 1 अंक की संख्याएँ: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.
अतः अनुकूल परिणामों की संख्या = 9
∴ अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{9}{10}\)

Class 8 Maths Chapter 5 Exercise 5.3 Hindi Medium प्रश्न 5.
यदि आपके पास 3 हरे त्रिज्यखण्ड, 1 नीला त्रिज्यखण्ड और 1 लाल त्रिज्यखण्ड वाला एक घूमने वाला पहिया है; तो एक हरा त्रिज्यखण्ड प्राप्त करने की प्रायिकता क्या है? ऐसा त्रिज्यखण्ड प्राप्त करने की प्रायिकता क्या है, जो नीला न हो?
हल:
पहिए में कुल पाँच त्रिज्यखण्ड हैं। इनमें से किसी एक त्रिज्यखण्ड को 5 प्रकार से प्राप्त किया जा सकता हैं।
∴ परिणामों की कुल संख्या = 5
घूमने वाले पहिए में 3 हरे त्रिज्यखण्ड हैं जिनमें से 1 त्रिज्यखण्ड को 3 प्रकार से प्राप्त किया जा सकता है।
∴ अनुकूल परिणामों की संख्या = 3
अतः अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{3}{5}\)
पुनः पहिए में 4 त्रिज्यखण्ड ऐसे हैं जो नीले नहीं हैं। इनमें से 1 त्रिज्यखण्ड को 4 प्रकार से प्राप्त किया जा सकता है।
अतः, अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{4}{5}\)

MP Board Solutions

Class 8 Maths Chapter 5.3 In Hindi प्रश्न 6.
प्रश्न 2 में दी हुई घटनाओं की प्रायिकता ज्ञात कीजिए।
हल:
एक पासे को एक बार फेंकने से उस पर अंकित 1, 2, 3, 4, 5 और 6 अंकित फलकों में से कोई भी 1 फलक अपर आ सकता है।
अतः कुल परिणामों की संख्या = 6.

(i) माना कि 1 अभाज्य संख्या प्राप्त होने की घटना A है।
स्पष्ट है कि घटना A तब घटित होगी जबकि हम परिणाम – 2, 3, 5 प्राप्त करते हैं।
∴ अनुकूल परिणामों की संख्या = 3
अतः अभीष्ट प्रायिकता P (A) = \(\frac{3}{6}\) = \(\frac{1}{2}\)

(ii) माना कि एक अभाज्य संख्या प्राप्त न होने की घटना A है।
स्पष्ट है कि घटना के घटित होने के परिणाम 1, 4, 6 हैं।
∴ अनुकूल परिणामें की संख्या = 3
अतः अभीष्ट प्रायिकता P (A) = \(\frac{3}{6}\) = \(\frac{1}{2}\)

(iii) पाँच से बड़ी एक संख्या’ अर्थात् घटना के घटित होने का अर्थ है संख्या 6 प्राप्त होना।
∴ अनुकूल परिणामों की संख्या = 1.
अतः, अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{1}{6}\)

(iv) ‘पाँच’ से बड़ी संख्या नहीं’ का अर्थ है कि संख्या 1, 2, 3, 4, 5 में से कोई एक संख्या प्राप्त करना।
∴ अनुकूल परिणामों की संख्या = 5
अतः अभीष्ट प्रायिकता = \(\frac{5}{6}\)

MP Board Class 8th Maths Solutions

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1

MP Board Class 8 Maths Chapter 5 प्रश्न 1.
निम्नलिखित में से किन आँकड़ों को दर्शाने के लिए आप एक आयत चित्र का प्रयोग करेंगे?
(a) एक डाकिए के थैले में विभिन्न क्षेत्रों के पत्रों की संख्या।
(b) किसी खेलकूद प्रतियोगिता में प्रत्याशियों की ऊँचाइयाँ।
(c) 5 कम्पनियों द्वारा निर्मित कैसिटों की संख्या।
(d) किसी स्टेशन पर प्रातः 7 बजे से सायं 7 बजे तक रेलगाड़ियों से जाने वाले यात्रियों की संख्या। प्रत्येक के लिए, कारण भी दीजिए।
उत्तर:
(b) और (d) स्थितियों में आँकड़ों को वर्ग अन्तरालों में विभाजित किया जा सकता है; अतः इनमें आयत चित्र प्रयोग करेंगे।

MP Board Solutions

Class 8 Maths Exercise 5.1 Solutions In Hindi प्रश्न 2.
किसी विभागीय स्टोर पर खरीदारी करने के आए व्यक्तियों को इस प्रकार अंकित किया जाता हैपुरुष (M), महिला (W), लड़का (B) या लड़की (G) निम्नलिखित सूची उन खरीदारों को दर्शाती है, जो प्रातः काल पहले घण्टे में आए हैं –

W W W G B W W M G G M M W W W W G B M W B G G M W W M M W W W M W B W G M W W W W G W M M W W M W G W M G W M M B G G W

मिलान चिन्हों का प्रयोग करते हुए एक बारम्बारता बंटन सारणी बनाइए। इसे प्रदर्शित करने के लिए एक दण्ड आलेख खींचिए।
हल:
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-1
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-2

Class 8 Maths 5.1 In Hindi प्रश्न 3.
किसी फैक्ट्री के 30 श्रमिकों की साप्ताहिक मजदूरी (रुपयों में) निम्नलिखित है:
830, 835, 890, 810, 835, 836, 869, 845, 898, 890, 820, 860, 832, 833, 855, 845, 804, 808, 812, 840, 885, 835, 835, 826, 878, 840, 868, 890, 806, 840.
मिलान चिह्नों का प्रयोग करते हुए, अन्तरालों 800 – 810, 810 – 820 इत्यादि वाली एक बारम्बारता सारणी बनाइए।
उत्तर:
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-3

MP Board Class 8th Maths Chapter 5 प्रश्न 4.
प्रश्न 3 में दिए हुए आँकड़ों से प्राप्त सारणी के लिए एक आयत चित्र बनाइए और निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए –

  1. किस समूह में श्रमिकों की संख्या सबसे अधिक है?
  2. कितने श्रमिक ₹ 850 या उससे अधिक अर्जित करते हैं?
  3. कितने श्रमिक ₹ 850 से कम अर्जित करते हैं?

हल:
आयत चित्र:
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-4
उत्तर:

  1. समूह 830 – 840 में श्रमिकों की संख्या सबसे अधिक है।
  2. 10 श्रमिकों ₹ 850 या उससे अधिक अर्जित करते है।
  3. 20 श्रमिक ₹ 850 से कम अर्जित करते हैं।

MP Board Solutions

Class 8 Math 5.1 In Hindi प्रश्न 5.
अवकाश के दिनों में एक विशिष्ट कक्षा के विद्यार्थियों द्वारा प्रतिदिन टेलीविजन (टी. वी.) देखने के समय (घंटों में), दिए हुए आलेख में दर्शाए गए हैं –
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-5
निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए –

  1. अधिकतम विद्यार्थियों ने कितने घण्टों तक टी. वी. देखा?
  2. 4 घण्टों से कम समय तक कितने विद्यार्थियों ने टी. वी. देखा?
  3. कितने विद्यार्थियों ने टी. वी. देखने में 5 घण्टे से अधिक का समय व्यतीत किया?

उत्तर:

  1. अधिकतम विद्यार्थियों ने 4 – 5 घण्टे तक टी. वी. देखा।
  2. 4 घण्टों से कम समय तक 34 विद्यार्थियों ने टी. वी. देखा।
  3. 14 विद्यार्थियों ने टी. वी. देखने में 5 घण्टे से अधिक का समय लिया।

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 83

MP Board Solutions

प्रयास कीजिए (क्रमांक 5.5)

Class 8 Maths Chapter 5 Exercise 5.1 In Hindi प्रश्न 1.
निम्नलिखित पाई चार्टों में से प्रत्येक (आकृति 5.1) आपकी कक्षा के बारे में एक विभिन्न प्रकार की सूचना देता है। इनमें से प्रत्येक सूचना को निरूपित करने वाला वृत्त का भाग ज्ञात कीजिए।
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-6
हल:
(i) आकृति (i) से –
लड़कियों की संख्या = \(\frac{50 \%}{100 \%}\) = \(\frac{50}{100}\) = वृत्त का \(\frac{1}{2}\)
लड़कों की संख्या = \(\frac{50 \%}{100 \%}\) = \(\frac{50}{100}\) = वृत्त का \(\frac{1}{2}\)

(ii) आकृति (ii) से –
पैदल = \(\frac{40 \%}{100 \%}\) = \(\frac{40}{100}\) = वृत्त का \(\frac{2}{5}\)
बस या कार द्वारा = \(\frac{40 \%}{100 \%}\) = \(\frac{40}{100}\) = वृत्त का \(\frac{2}{5}\)
साइकिल द्वारा = \(\frac{20 \%}{100 \%}\) = \(\frac{20}{100}\) = वृत्त का \(\frac{1}{5}\)

(iii) आकृति (iii) से –
गणित से प्यार = \(\frac{85 \%}{100 \%}\) = \(\frac{85}{100}\) = वृत्त का \(\frac{17}{20}\)
गणित से घृणा = \(\frac{15 \%}{100 \%}\) = \(\frac{15}{100}\) = वृत्त का \(\frac{3}{20}\)

Class 8 Maths Chapter 5 Exercise 5.1 Hindi Medium प्रश्न 2.
दिए हुए पाई चार्ट (आकृति 5.2) के आधार पर निम्नलिखित प्रश्नों के ज्ञानप्रद उत्तर दीजिए –

  1. किस प्रकार के समाचार कार्यक्रम अधिक देखे 15% जाते हैं?
  2. किन दो प्रकार खेल के कार्यक्रमों को देखने वालों की कुल संख्या खेलों के कार्यक्रमों को देखने वालों की संख्या के बराबर है?

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-7
उत्तर:
दिए हुए पाई चार्ट से –

  1. मनोरंजन कार्यक्रम सबसे अधिक देखे गए।
  2. ज्ञानप्रद एवं समाचार कार्यक्रमों को देखने वालों की संख्या खेल कार्यक्रम को देखने वालों की संख्या के बराबर है।

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 85

MP Board Solutions

प्रयास कीजिए (क्रमांक 5.6)

Class 8 Math Chapter 5.1 In Hindi प्रश्न 1.
नीचे दिए गए आँकड़ों के लिए एक पाई चार्ट खींचिए: एक बच्चे द्वारा एक दिन में व्यतीत किया गया समय इस प्रकार है –

  • सोना – 8 घण्टे
  • स्कूल – 6 घण्टे
  • गृहकार्य – 4 घण्टे
  • खेल – 4 घण्टे
  • अन्य – 2 घण्टे

हल:
केन्द्र का सम्पूर्ण कोण = 360°
प्रत्येक त्रिज्यखण्ड का केन्द्रीय कोण 360° का एक भाग होगा।
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-8
पाई चार्ट –
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-9

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 86

सोचिए, चर्चा कीजिए और लिखिए (क्रमांक 5.2)

निम्नलिखित आँकड़ों को दर्शाने के लिए किस प्रकार का आलेख उपयुक्त रहेगा?

Class 8th Math Chapter 5 Exercise 5.1 प्रश्न 1.
किसी राज्य के खाद्यान्न का उत्पादनवर्ष –
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-10
उत्तर:
दिए गए आँकड़ों को प्रदर्शित करने के लिए दण्ड आलेख उपयुक्त रहेगा।

MP Board Class 8 Maths Solutions English Medium प्रश्न 2.
व्यक्तियों के एक समूह के भोजन की पसन्द –
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-11
उत्तर:
दिए गए आँकड़ों को प्रदर्शित करने के लिए दण्ड आलेख उपयुक्त रहेगा।

MP Board Class 8th Maths Solutions English Medium प्रश्न 3.
किसी फैक्ट्री के श्रमिकों के एक समूह की दैनिक –
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 5 आँकड़ो का प्रबंधन Ex 5.1 img-12
उत्तर:
दिए गए आँकड़ों को प्रदर्शित करने के लिए आयत चित्र उपयुक्त रहेगा।

MP Board Class 8th Maths Solutions

MP Board Class 7th General English Practice Test Paper 2

MP Board Class 7th General English Solutions Practice Test Paper 2

Class 7 English Practice Test 2 Question 1.
Match the words given in column A with their meanings given in column B :
(कॉलम ‘A’ में दिए गए शब्दों का कॉलम ‘B’ में दिए गए उनके अर्थों से मिलान कीजिए।)
MP Board Class 7th General English Practice Test Paper 2 1
MP Board Class 7th General English Practice Test Paper 2 2
Answer:

  1. → (c)
  2. → (d)
  3. → (a)
  4. → (b)

Class 7th English Practice Test 2 Question 2.
Do as directed
(निर्देशानुसार करो)

(i) Write the opposite of :
(विपरीत शब्द लिखो)
(a) strong ______
(b) beautiful ______
Answer:
(a) weak
(b) ugly.

(ii) Fill in the blanks with appropriate prepositions :
(उचित prepositions लगाकर रिक्त स्थानों को भरो)

(a) I shall use the money ______ buy another horse.
(b) I sold the horse ______ a donkey.
Answer:
(a) to
(b) for.

(iii) Fill in the blanks with the correct form of the verbs :
(क्रिया का सही रूप लगाकर रिक्त स्थान भरो।)

(a) It started ______ (rain).
(b) They all ______ (run) back to their homes.
Answer:
(a) raining
(b) ran.

(iv) Frame a question to get the following answer:
(निम्नलिखित उत्तर पाने के लिए प्रश्न बनाओ।)
Suman has her lunch at office. (where)
Answer:
Where does Suman have her lunch?

(v) Punctuate the following lines :
(निम्नलिखित पंक्तियों में विराम चिन्हों का प्रयोग करें।)
ramesh has a big blue ball he bounces it all the time.
Answer:
Ramesh has a big blue ball. He bounces it all the time.

(vi) Rearrange the words to make a meaningful sentence :
(अर्थपूर्ण वाक्य बनाने के लिए शब्दों को पुनः व्यवस्थित करो)
have / time / if /we/will/we/Mars / visit.
Answer:
If we have time we will visit Mars.

MP Board Solutions

(vii) Combine the sentences using the comparative degree :
(Comparative degree का प्रयोग कर वाक्यों को जोड़िए)

(a) Gopal is tall. Ramesh it taller.
Answer:
Ramesh is taller than Gopal.

(b) Sita is wise. Meeta is wiser.
Answer:
Meeta is wiser than Sita.

(viii) Use appropriate words :
(उपयुक्त शब्द का प्रयोग करिए।)

(a) Abu jumped into the _____ (sea/see)
(b) Mehak is _____ is English. (week/weak)
Answer:
(a) sea
(b) weak.

MP Board Solutions

MP Board Class 7th English Practice Test 2 Question 3.
Answer the questions given belows (any five) :
(नीचे दिए गए प्रश्नों को उत्तर दीजिए) (कोई पॉच)

(i) Whom did Bhola meet first?
Answer:
He first met a man with a donkey.

(ii) Why did the merchants take the old man to the khalifa ?
Answer:
They took the old man to the Khalifa because they thought that he had stolen the goods and killed the animal.

(iii) Why did the khalifa not punish the old man ?
Answer:
The Khalifa did not punish the old man because he had made wise use of his eyes to look at things.

(iv) What do we know about the ancient Olympic Games ?
Answer:
We know a few things about the ancient Olympic Games. An Olympic sports festival was held in Greece in 776 B. C. at Olympia. Therefore, this sports-festival was called Olympic Games.

(v) What caused Bobby to slow down in the middle of the race ?
Answer:
A duck and her ducklings swam across the waterway. It was the path of Bobby’s boat. The boat was going to run into them, therefore Bobby had to slow down in the middle of the race.

(vi) Did Mr. Dass believe in Mr. Chaudhary’s story?
Answer:
No, Mr. Dass did not believe Mr. Chaudhary’s story.

MP Board Class 7th English Question Paper Question 4.
Answer the questions given below (any three) :
(नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर दीजिए।) (कोई तीन)

(a) Why are the bridges built on the rivers, pretty?
Answer:
Because they build a path from land across the river.

(b) What does the poet say to her friends in the poem, “The modern Way”?
Answer:
The poet wants to take her friend for a ride in her rocket. So she invited her friend in the poem.

(c) Whom does the poetess invite ?
Answer:
The poetess invites her friend.

MP Board Solutions

Class 7 English Practice Test 1 Question 5.
Write an application to the Principal of your school to grant you four days leave as you are going out of station.
(अपने स्कूल के प्रधानाध्यापक को शहर से बाहर जाने के संदर्भ में चार दिन के अवकाश हेतु प्रार्थना-पत्र लिखिए।)
Write a letter to your friend about the sports festival in your school.
(अपने विद्यालय में हुए खेल उत्सव के बारे में अपने मित्र को एक पत्र लिखिए।)

MP Board Class 7th English Paper 2023 Question 6.
Write an essay on any one of the following:
(निम्न में से किसी एक विषय पर निबन्ध लिखिए।)
(i) A railway journey
(ii) A pet animal
(iii) A visit to a circus
(iv) My hobby

MP Board Class 8 English Practice Test Paper 2 Question 7.
Read the passage and answer the question that follows :
(गद्यांश को पढ़िए, और नीचे दिये प्रश्नों के उत्तर दीजिए।)
(A)

(i) What do bees collect?
Answer:
Bees collect nectar and pollen.

(ii) What is nectar?
Answer:
The nectar is the sugary syrup found at the bottom of the flower cup.

(iii) Which bees belong to the same hive?
Answer:
The bees visiting a particular type of flower belong to the same hive.

(iv) What can bees do like human beings?
Answer:
Bess can taste sweet, sour, salty and bitter things like human beings.

(v) Give a suitable title to the passage.
Answer:
Honey bees.

MP Board Solutions

(B) Match the words with similar sounds :
(सामान ध्वनि (स्वर) वाले शब्दों का मिलान कीजिए)
honey – sector
nectar – floor
flower – chum
hum – sunny
Answer:
Honey – sunny
nectar – sector
hum – chum
flower – floor

MP Board Class 7th English Solutions

MP Board Class 9th Sanskrit Solutions Chapter 3 सुभाषितानि

In this article, we will share MP Board Class 9th Sanskrit Solutions Chapter 3 सुभाषितानि Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 9th Sanskrit Solutions Durva Chapter 3 सुभाषितानि (पद्यम्)

MP Board Class 9th Sanskrit Chapter 3 पाठ्य पुस्तक के प्रश्न

Class 9 Sanskrit Chapter 3 MP Board प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत्-(एक शब्द में उत्तर दीजिए)
(क) गुणाः कं प्राप्य दोषाः भवन्ति? (गुण किसे प्राप्त कर दोषमय होते हैं?)
उत्तर:
निर्गुणमः। (निर्गुणी के पास)

(ख) प्रथमे का अर्जनीया? (पहले क्या प्राप्त करना चाहिए?)
उत्तर:
विद्या। (विद्या)

(ग) विद्यां का तनोति? (विद्या किसका विस्तार करती है?)
उत्तर:
लक्ष्मी।

MP Board Solutions

(घ) किं धनं भ्रातृभाज्यं नास्ति? (कौन-सा धन भाइयों में नहीं बंटता है?)
उत्तर:
विद्या।

(ङ) दैवेन देयमिति के वदन्ति? (भाग्य द्वारा प्राप्त होना चाहिए यह कौन कहते हैं?)
उत्तर:
का पुरुषा।

MP Board Class 9 Sanskrit Chapter 3 प्रश्न 2.
एक वाक्येन उत्तरं लिखत (एक वाक्य में उत्तर लिखिये)
(क) समुद्रमासाद्य नदीनां तोयाः कीदृशाः भवन्ति? (समुद्र के लिए नदियों के जल की स्थिति कैसे होती है?)
उत्तर:
अपेयाः। (न पीने योग्य होती है।)

(ख) माता इव का रक्षति? (माता के समान क्या रक्षा करतो है?)
उत्तर:
माता इव विद्या रक्षति। (माता के समान विद्या रक्षा करती है।)

(ग) देहस्य सारं किम्? (देह का सार क्या है?)
उत्तर:
देहस्य सारं धर्मः। (देह का सार धर्म है।)

(घ) संतः केन पूर्णाः भवन्ति? (संत किससे पूर्ण होते हैं?)
उत्तर:
संतः मनसि, वचिस काये पुण्यपीयुषपूर्णाः भवन्ति।। (संत मन, वचन और शरीर से पूर्ण होते हैं।)

Class 9th Sanskrit Shlok MP Board प्रश्न 3.
अधोलिखित प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत (निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखो)
(क) निर्गन्धा किंशपत्रः इव के न शोभन्ते? (गंधहीन टेसू के फूल की तरह कौन शोभा नहीं पाता?)
उत्तर:
विद्याहीनाः निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते। (विद्या से हीन व्यक्ति गन्धहीन टेसू के फूल की तरह होता है।)

(ख) गुणानां स्वभावः कीदृशः भवति? (गुणियों का स्वाभाव किस तरह का होता है?)
उत्तर:
गुणानां स्वभावः नद्याः इव भवति। (गुणी लोगों का स्वभाव नदी के समान होता है।)

(ग) विद्या किं किं साधयति? (विद्या वया-क्या साधती है?)
उत्तर:
माता इष रक्षति, पिता इव हिते नियुक्ते, कान्ता इष च खेदम् अपनीय अभिरमयति, लक्ष्मी तनोति इदृशं विद्या सर्वम् साध्यति। (विद्या माता के समान रक्षा करती है, पिता के समान कल्याण (हित) करती है, पत्नी के समान कष्ट को दूर करती है साथ ही लक्ष्मी की वृद्धि करती है, यश में वृद्धि करती है।)

(घ) विद्याधनस्य किं वैशिष्ट्रयम्? (विद्या की क्या विशेषता है)
उत्तर:
अस्मिन चौरहार्य न च राजहार्य न, भ्रातृभाज्यं न, च भारकारिन व्यये कृते वर्धत एवं नित्यम्।

(इस चोर चुरा नहीं सकता, राजा हरण नहीं कर सकता, भाइयों में बँट नहीं सकती और न ही यह भारकारी है। यह खर्च करने पर बढ़ती जाती है।)

MP Board Solutions

MP Board Class 9th Sanskrit Chapter 3 प्रश्न 4.
शुद्धवाक्यानां समक्षम “आम” अशुद्ध वाक्यानां समक्षम् ‘न’ इति लिखत
(क) नद्य आस्वाद्यतोयाः प्रवहन्ति
(ख) यत्ने कृते यदि न सिद्धयति कोडल दोषः
(ग) विद्या मातेव रक्षति
(घ) गात्रम् अङ्गेन विना शोभते
(ङ) उद्योगिनम् पुरुष लक्ष्मीः उपैति
उत्तर:
(क) आम्
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्

Class 9th Sanskrit Subhashitani प्रश्न 5.
युग्ममेलनं कुरुत(सही जोड़ी बनाइये)
MP Board Class 9th Sanskrit Solutions Chapter 3 सुभाषितानि img-1

Class 9th Sanskrit Chapter 3 Question Answer प्रश्न 6.
श्लोकपूर्ति कुरुत
(क) स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम।
परिवर्तिनिसंसारे मृतः को वा न जायते॥

(ख) बुद्धेः फलं तत्त्वविचारका च देहस्य सारं व्रत धारणं च।
अर्थस्य सारं किल पात्रदानं वाचः फलं प्रतिकरं नराणाम्॥

MP Board Class 9 Sanskrit प्रश्न 7.
संधि कृत्वा संधेः नाम लिखत (संधि विग्रह करके नाम लिखो)
MP Board Class 9th Sanskrit Solutions Chapter 3 सुभाषितानि img-2

Class 9th Sanskrit Shlok प्रश्न 8.
अव्ययैः वाक्यरचनां कुरुत
(क) कृते – व्यये कृते वर्धत एव नित्यम्।
(ख) यदि, – यत्ने कृते यदि न सिद्धयति कोऽत्र दोष।
(ग) खलु – वाग्यं प्रधानं खलु योग्यतायाः।
(घ) इव – मातेव रक्षति।
(ङ) बिना – धर्म बिना न राजयते।
(च) एव – व्यये कृते वर्धत एव नित्यम्।

Subhasitani Sloka Class 9 प्रश्न 9.
अधोलिखित पदानाम् मूलशब्दं विभक्तिं वचनञ्च लिखत्
MP Board Class 9th Sanskrit Solutions Chapter 3 सुभाषितानि img-3

Sanskrit Class 9 Chapter 3 Question Answer प्रश्न 10.
अधोलिखित क्रियापदानां धातु, लकार, पुरुष, वचन लिखत्
MP Board Class 9th Sanskrit Solutions Chapter 3 सुभाषितानि img-4

सुभाषितानि पाठ संदर्भ प्रतिपाद

सुंदर कथन को सुभाषित कहते हैं। संस्कृत साहित्य में सुभाषित के अंतर्गत नीति, आदर्श, सुंदर आचार-विचार एवं जीवन के मूल्यपरक ज्ञान का भंडार है। वस्तुतः सुभाषितानि में जीवन जीने के लिए काम आने वाले आवश्यक तत्त्वों का वर्णन है जो शिक्षण माध्यम से विद्यार्थियों तक पहुँचाना संस्कृत भाषा की विशेषता है। सुभाषित के माध्यम से लोगों के जीवन में परिवर्तन लाया जा सकता है। अतः सुभाषित श्लोक से शिक्षा ग्रहण करना चाहिए।

सुभाषितानि पाठ का हिन्दी अर्थ

1. उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः
दैवेन देयमिति का पुरुषा वदन्ति।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिद्धयति कोऽत्रदोषः॥

शब्दार्थ :
उद्योगिनम्-प्रयत्न करने वाले को-Laborious; उपैति-पास जाती है-to near; कापुरुषा-कायर पुरुष-timed person, coward, feared man; वदन्ति-कहते हैं-says.

MP Board Solutions

अर्थ :
उद्योगी अर्थात् प्रयत्नशील पुरुष के पास ही लक्ष्मी आती है। कायर लोग भाग्य पर निर्भर रहते हैं कि भाग्य में होगा तो धन मिलेगा। अतः भाग्य पर भरोसा न कर अपने शक्ति भर पौरुष करना चाहिए। यदि इतने पर भी कार्य सिद्ध न हो तो यह सोचना चाहिए कि कार्य संपन्न करते समय कौन-सी गलती हुई जिससे कार्य संपन्न नहीं हुआ।

2. रूपयौवन सम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः॥

शब्दार्थ :
निर्गंधा-बिना गंध वाले-adourless; किंशुका-टेसू ढाक के फूलोंflower of Tessu.

हिन्दी अर्थ :
अद्वितीय रूप एवं यौवन संपन्न होने एवं बड़े कुल में उत्पन्न होने पर भी विद्याविहीन व्यक्ति उसी प्रकार शोभाहीन होता है जैसे पलाश का पुष्प (जो देखने में सुंदर तो होता है किन्तु गन्धहीन होने के कारण बेकार होता है)।

3. गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति, ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः।
आस्वाद्यतोयाः प्रवहन्ति नद्यः, समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः॥

शब्दार्थ :
आस्वाधतोयाः-पीने योग्य/स्वादिष्ट जल वाली-drinking, tasty; प्रवहन्ति-बहती है-flows; आसाद्य-पहुँचकर/पाकर-After reaching; अपेयाः-न पीने योग्य-without drinking.

हिन्दी अर्थ :
गुणवान व्यक्ति गुणीजनों के बीच रहकर उनके अच्छे गुण ग्रहण करता है किन्तु वही दुर्गुणी की संगति में दुर्गुणों से भर जाता है, ठीक उसी प्रकार जैसे नदी का जल पीने में मीठा होता है किन्तु समुद्र में वही जल मिलते ही खारा हो जाता है और पीने योग्य नहीं रह जाता।

4. प्रथमे नार्जिता विद्या, द्वितीये नार्जितं धनम्।
तृतीये नार्जितं पुण्यं, चतुर्थं किं करिष्यति॥

शब्दार्थ :
प्रथमे-बाल्यावस्था में-inchild hood; द्वितीये–यौवनावस्था में-inyouth; अर्जितम्-इकट्ठा किया/कमाया-collected; अभिरमयति-आनंदित करती है-enjoyes; कल्पतेव-कल्पवृक्ष की भाँति-like kalpbriksh (one of the fabulous plants or trees of India’s or of Krisna’s paradise, a tree that grants all desires.)

MP Board Solutions

हिन्दी अर्थ :
जिसने (जीवन के) प्रथम चरण में विद्या नहीं प्राप्त की, दूसरे चरण में धनार्जन नहीं किया एवं तीसरे चरण में पुण्य नहीं कमाया वह चौथे पन में क्या करेगा?

5. मातेव् रक्षति पितेव हिते नियुङ्क्ते
कान्तेव चाभिरमयत्यपनीय खेदम्।
लक्ष्मी तनोति वितनोति च दिक्षुकीर्ति
किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या॥

शब्दार्थ :
नियुङ्क्ते-लगाता है-aid; खेदम्-कष्ट/दुख को-seems to sorrow, to sad;अभिरमयति-आनंदित करती है-enjoys; तनोति-फैलाती है-spreads; दिक्षु-दिशाओं में-in direction.

हिन्दी अर्थ :
विद्या (व्यक्ति की) माता सदृश्य रक्षा करती है, पिता के सदृश अच्छे हितकर कार्यों में लगाती है, पत्नी के समान आमोद-प्रमोद प्रदान करते हए कष्टों को दूर करती है। विद्या धन-सम्पत्ति में वृद्धि करती है, चारों दिशाओं में कीर्ति फैलाती है। विद्या कल्पलता के सदृश है, यह क्या-क्या नहीं कर सकती (अर्थात्) सब कार्य साधती है।

6. बुद्धेः फलं तत्त्वविचारणा च देहस्य सारं व्रतधारणं च
अर्थस्य सारं किल पात्रदान, वाचः फलं प्रीतिकरं नराणाम्॥

शब्दार्थ :
तत्वविचारणा-नित्य वस्तुओं का शोध करना-Philosopher; देहस्य-शरीर का-By body; बुद्धे फलं-बुद्धि का फल-Fruit of wise; व्रतधारणं-व्रतधारण करना-Keeping fast; अर्थस्य-धन का-To wealth; नराणाम्-व्यक्ति को-Toperson, to man.

हिन्दी अर्थ :
बुद्धि के परिणामस्वरूप तत्त्वचिंतन, शरीर का तत्त्व है-व्रत धारण करना, अर्थ (धन) का सार (तत्त्व) है-दान देना (उचित पात्र या व्यक्ति को), और वाणी का सार तत्त्व है-प्रेम युक्त व्यवहार करना (अर्थात् प्रेम पूर्ण मधुर वचन बोलना)।

7. न चौरहार्यं न च राजहार्यम्
न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि।
व्यये कृते वर्धत एवं नित्यम्
विद्याधनं सर्वधन प्रधानम् ॥

शब्दार्थ :
चौरहार्यम्-चोर के द्वारा चुराई जाने वाली-Through thing; भारकारि-बोझ करने वाली-Burdenable thing, weighheavily: राजहार्यम्-राजा के द्वारा हरण करने वाली-Through king snatching thing; भ्रातृभाज्यं-भाइयों के द्वारा बांटे जाने वाली-Through brothers distributing thing; व्ययेकृते-व्यय करने में-In expensive; वर्धत-बढ़ती है -Increase; नित्यम्-हमेशा-Always; विद्याधनम-विद्याधन-Wealth of knowledge; सर्वधनं-सभी धनों में-in all wealth.

MP Board Solutions

हिन्दी अर्थ :
(विद्या धन ऐसा धन है जिसे) चोर चोरी नहीं कर सकता, जिसे राजा हरण नहीं कर सकता, भाई उसका बंटवारा नहीं कर सकता। (यह धन) जितना खर्च किया जाए, निरंतर बढ़ता है इसीलिए विद्याधन को सर्वश्रेष्ठ धन कहा गया है।

8. अङ्गेन गात्रं नयनेन वक्त्रम्
न्यायेन राज्यं लवणेन भोज्यम्।
धर्मेण हीनं खलु जीवितञ्च
न राजते चंद्रमसा बिना निशा॥

शब्दार्थ :
गात्रम्-शरीर-Body; अङ्गेन-अंग के बिना-Without part of body; नयनेन-नयन के बिना-Without eye; न्यायेन-न्याय के बिना-Without judge; धर्मेण-धर्म के बिना-Without religion; हीन-हीन-Weak; नराजते-सुशोभित नहीं होता-Unfit, unmatched.

हिन्दी अर्थ :
अंगों के बिना शरीर, बिना नेत्र के मुँह, न्यायहीन राज्य, बिना नमक का भोजन, बिना धर्म के जीवन एवं बिना चंद्रमा के रात्रि सुशोभित नहीं होती।

9. परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते।
स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम्॥

शब्दार्थ :
जातः-उत्पन्न हुआ-Arce; परिवर्तिनि-परिवर्तनशील-Changeable;

हिन्दी अर्थ :
इस परिवर्तनशील मर्त्यलोक में कोई भी प्राणी ऐसा नहीं है जो मरणधर्मा न हो (अर्थात् जो मृत्यु को प्राप्त नहीं होता हो) किन्तु इस संसार में उसी का पैदा होना सार्थक है जिससे समस्त कुल उन्नति को प्राप्त हो।

10. मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णाः
त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः ‘प्रीणयन्तः
परगुणपरमाणून पर्वतीकृत्य नित्यम्
निजहृदि विकसन्तः संति सन्तः कियन्तः॥

शब्दार्थ :
मनसि-मन में-In mind; वचसि-वाणी में-In word, in speach; त्रिभुवनम्-तीनों लोकों को-To three world; प्रीणयन्तः-प्रसन्न करते हुए-Doing happy; पर्वतीकृत्य-पर्वत के समान बनाकर-Build like mountain; निजहृदि-अपने हृदय में-In own heart; विकसन्तः–बढ़ाते हुए-Progressive; पीयूषपूर्णाः-अमृत से भरे हुए-With full of nectar.

हिन्दी अर्थ :
मन, वचन, शरीर से पुण्य रूपी अमृत से परिपूर्ण, अपने उपकार से तीनों लोक को प्रसन्न करते हुए, दूसरों के छोटे से गुणों को भी पर्वत के सदृश्य जानकर अपने हृदय में ध्यान देने वाले सन्त कितने हैं।

MP Board Class 9th Sanskrit Solutions

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 1 परिमेय संख्याएँ Ex 1.1

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 1 परिमेय संख्याएँ Ex 1.1

MP Board Class 8 Maths Chapter 1 प्रश्न 1.
उचित गुणधर्मों के उपयोग से निम्नलिखित का मान ज्ञात कीजिए:
(i) \(-\frac{2}{3} \times \frac{3}{5}+\frac{5}{2}-\frac{3}{5} \times \frac{1}{6}\)
(ii) \(\frac{2}{5} \times\left(\frac{-3}{7}\right)-\frac{1}{6} \times \frac{3}{2}+\frac{1}{14} \times \frac{2}{5}\)
हल:
(i)
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 1 परिमेय संख्याएँ Ex 1.1 img-1
(ii)
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 1 परिमेय संख्याएँ Ex 1.1 img-2

MP Board Class 8 Maths Chapter 1 Hindi Medium प्रश्न 2.
निम्नलिखित में से प्रत्येक के योज्य प्रतिलोम लिखिए –
(i) \(\frac{2}{8}\)
(ii) \(\frac{-5}{9}\)
(iii) \(\frac{-6}{-5}\)
(iv) \(\frac{2}{-9}\)
(v) \(\frac{19}{-6}\)
हल:
(i) \(\frac{2}{8}\) का योज्य प्रतिलोम = \(\frac{-2}{8}\)
(ii) \(\frac{-5}{9}\) का योज्य प्रतिलोम = \(\frac{5}{9}\)
(iii) \(\frac{-6}{-5}\) का योज्य प्रतिलोम = \(\frac{6}{5}\) का योज्य प्रतिलोम = \(\frac{-6}{5}\)
(iv) \(\frac{2}{-9}\) का योज्य प्रतिलोम = \(\frac{-2}{9}\) का योज्य प्रतिलोम = \(\frac{2}{9}\)
(v) \(\frac{19}{-6}\) का योज्य प्रतिलोम = \(\frac{-19}{6}\) का योज्य प्रतिलोम = \(\frac{19}{6}\)

MP Board Solutions

MP Board Class 8th Maths Chapter 1 प्रश्न 3.
(i) x = \(\frac{11}{15}\)
(ii) x = \(\frac{-13}{17}\) के लिए सत्यापित कीजिए कि – (-x) = x.
हल:
(i)
x = \(\frac{11}{15}\)
x = \(\frac{11}{15}\) का योज्य प्रतिलोम – x = \(\frac{-11}{15}\)
∵ \(\frac{11}{15}\) + \(\left(\frac{-11}{15}\right)\) = 0
समिका \(\frac{11}{15}\) + \(\frac{-11}{15}\) = 0, दर्शाती है कि \(\frac{-11}{15}\) का योज्य प्रतिलोम \(\frac{11}{15}\) है
अथवा
– \(\left(\frac{-11}{15}\right)\) = \(\frac{11}{15}\) अर्थात् – (-x) = x

(ii)
x = \(-\frac{13}{17}\)
x= \(-\frac{13}{17}\) का योज्य प्रतिलोम – x = \(-\left(\frac{-13}{17}\right)\)
∵ – (-x) = – \left\{-\left(\frac{-13}{17}\right)\right\} = \(-\frac{13}{17}\) = x.

MP Board Class 8 Maths Solutions English Medium प्रश्न 4.
निम्नलिखित का गुणनात्मक प्रतिलोम ज्ञात कीजिए –
(i) -13
(ii) \(\frac{-13}{19}\)
(iii) \(\frac{1}{5}\)
(iv) \(\frac{-5}{8} \times\left(\frac{-3}{7}\right)\)
(v) \(-1 \times\left(\frac{-2}{5}\right)\)
(vi) -1
हल:
(i) – 13 का गुणनात्मक प्रतिलोम = \(\frac{-1}{13}\)
(ii) \(\frac{-13}{19}\) का गुणनात्मक प्रतिलोम = \(\frac{-19}{13}\)
(iii) \(\frac{1}{5}\) का गुणनात्मक प्रतिलोम = 5
(iv) \(\frac{-5}{8} \times \frac{-3}{7}=\frac{15}{56}\) का गुणनात्मक प्रतिलोम
∵ \(\frac{15}{56}\) का गुणनात्मक प्रतिलोम = \(\frac{56}{15}\)
(v) \(-1 \times\left(\frac{-2}{5}\right)=\frac{2}{5}\)
∵ \(\frac{2}{5}\) का गुणनात्मक प्रतिलोम = \(\frac{5}{2}\)
(vi) -1 का गुणनात्मक प्रतिलोम = \(\frac{1}{-1}\) = -1

MP Board Class 8 Maths प्रश्न 5.
निम्नलिखित प्रत्येक में गुणन के अन्तर्गत उपयोग किए गए गुणधर्म का नाम लिखिए –
(i) \(\frac{-4}{5} \times 1=1 \times\left(\frac{-4}{5}\right)=\frac{-4}{5}\)
(ii) \(\frac{-13}{17} \times\left(\frac{-2}{7}\right)=\frac{-2}{7} \times \frac{-13}{17}\)
(iii) \(\frac{-19}{29} \times \frac{29}{-19}=1\)
हल:
(i)
\(\frac{-4}{5} \times 1=1 \times\left(\frac{-4}{5}\right)=\frac{-4}{5}\) ; यहाँ 1 गुणनात्मक तत्समक है।
(ii)
\(\frac{-13}{17} \times\left(\frac{-2}{7}\right)=\frac{-2}{7} \times \frac{-13}{17}\) ; गुणन का क्रम विनिमेयता।
(iii) \(\frac{-19}{29} \times \frac{29}{-19}=1\) ; गुणनात्मक प्रतिलोम उत्तर

MP Board Solutions Class 8 Maths प्रश्न 6.
\(\frac{6}{13}\) को \(\frac{-7}{16}\) के व्युत्क्रम से गुणा कीजिए।
हल:
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 1 परिमेय संख्याएँ Ex 1.1 img-3
= \(\frac{6}{13} \times \frac{16}{-7}=-\frac{96}{91}\)

MP Board 8th Class Maths Book Solutions प्रश्न 7.
बताइए कौन-से गुणधर्म की सहायता से आप \(\frac{1}{3} \times\left(6 \times \frac{4}{3}\right)\) को \(\left(\frac{1}{3} \times 6\right) \times \frac{4}{3}\) के रूप में अभिकलन करते हैं?
हल:
\(\frac{1}{3} \times\left(6 \times \frac{4}{3}\right)\) को \(\left(\frac{1}{3} \times 6\right) \times \frac{4}{3}\)
इसे परिमेय संख्याओं के लिए गुणन का साहचर्यता गुणधर्म की सहायता से अभिकलन करते हैं।

MP Board Solutions

Class 8 Maths Chapter 1 Exercise 1.1 Solutions प्रश्न 8.
क्या \(-1 \frac{1}{8}\) का गुणात्मक प्रतिलोम \(\frac{8}{9}\) है? क्यों अथवा क्यों नहीं?
हल:
नहीं, \(-1 \frac{1}{8}\) का गुणनात्मक प्रतिलोम 8 नहीं है।
क्योंकि \(\left(-1 \frac{1}{8} \times \frac{8}{9}=\frac{-9}{8} \times \frac{8}{9}=-1 \neq 1\right)\)
गुणनफल 1 नहीं है।

MP Board Class 8 Maths Solutions Hindi Medium प्रश्न 9.
क्या \(3 \frac{1}{3}\) का गुणनात्मक प्रतिलोम 0.3 है? क्यों अथवा क्यों नहीं?
हल:
हाँ, क्योंकि 0.3 x \(3 \frac{1}{3}\) = \(\frac{3}{10}\) x \(\frac{10}{3}\) = 1, गुणनफल 1 है

MP Board 8th Maths Solutions प्रश्न 10.
लिखिए –
(i) ऐसी परिमेय संख्या जिसका कोई व्युत्क्रम नहीं है।
(ii) परिमेय संख्याएँ जो अपने व्युत्क्रम के समान हैं।
(iii) परिमेय संख्या जो अपने ऋणात्मक के समान है।
उत्तर:
(i) 0
(ii) 1 और -1
(ii) 0

MP Board Class 8 Math प्रश्न 11.
रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए –
(i) शून्य का व्युत्क्रम ……… है।
(ii) संख्याएँ ……….. तथा ……….. स्वयं के व्युत्क्रम हैं।
(iii) -5 का व्युत्क्रम ……….. है।
(iv) \(\frac{1}{x}\) (x ≠ 0) का व्युत्क्रम ……… है।
(v) दो परिमेय संख्याओं का गुणनफल हमेशा …….. है।
(vi) किसी धनात्मक परिमेय संख्या का व्युत्क्रम ………. है।
उत्तर:
(i) नहीं
(ii) 1, – 1
(iii) \(\frac{-1}{5}\)
(iv) x
(v) परिमेय संख्या
(vi) धनात्मक।

MP Board Solutions

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 16

परिमेय संख्याओं का संख्या रेखा पर निरूपण –

MP Board Class 8 Math Solution प्रश्न 1.
संख्या रेखा पर 0 और 1 के बीच की दूरी को तीन बराबर भागों में बाँटने वाले समदूरस्थ बिन्दुओं में से प्रथम बिन्दु को \(\frac{1}{3}\) के रूप में अंकित किया जा सकता है। संख्या रेखा पर भाजक बिन्दुओं में से दूसरे बिन्दु को आप कैसे अंकित करेंगे?
उत्तर:
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 1 परिमेय संख्याएँ Ex 1.1 img-4
संख्या रेखा पर भाजक बिन्दुओं में से दूसरे बिन्दु को \(\frac{2}{3}\) द्वारा अंकित करेंगे।

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 18

प्रयास कीजिए –

Class 8 MP Board Maths Chapter 1 प्रश्न 1.
अक्षर द्वारा अंकित प्रत्येक बिन्दु के लिए परिमेय संख्या लिखिए –
(i)
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 1 परिमेय संख्याएँ Ex 1.1 img-5
(ii)
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 1 परिमेय संख्याएँ Ex 1.1 img-6
उत्तर:
(i) अक्षर द्वारा अंकित बिन्दु के लिए परिमेय संख्या -]
A → \(\frac{1}{5}\)
B → \(\frac{4}{5}\)
c → \(\frac{5}{5}\)
D → \(\frac{8}{5}\)
E → \(\frac{9}{5}\)

(ii)
J → \(\frac{-11}{6}\)
I → \(\frac{-8}{6}\)
H → \(\frac{-7}{6}\)
G → \(\frac{-5}{6}\)
F → \(\frac{-2}{6}\)

MP Board Solutions

दो परिमेय संख्याओं के बीच परिमेय संख्याएँ –

Class 8 Maths MP Board प्रश्न 1.
-1 और 1 के बीच कितने पूर्णांक हैं?
उत्तर:
1 और 1 के बीच एक पूर्णांक 0 है।

Class 8th Maths MP Board प्रश्न 2.
-9 और -10 के बीच कितने पूर्णांक हैं?
उत्तर:
9 और -10 के बीच कोई पूर्णांक नहीं है।

MP Board Class 8th Maths Solutions

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 17 कवित्वं कालिदासस्य

In this article, we will share MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 17 कवित्वं कालिदासस्य Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 17 कवित्वं कालिदासस्य

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 17 अभ्यासः

Class 8 Sanskrit Chapter 17 प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत(एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) काव्येषु किं रम्यम्? (काव्यों में क्या सुन्दर है?)
उत्तर:
नाटकम्। (नाटक)

(ख) दुष्यन्तशकुन्तलयोः पुत्रस्य किं नाम? (दुष्यन्त और शकुन्तला के पुत्र का नाम क्या था?)
उत्तर:
भरतः। (भरत)

(ग) अभिज्ञानशाकुन्तलनाट्ये कति अङ्काः सन्तिः? (अभिज्ञान शाकुन्तल नाटक में कितने अंक हैं?)
उत्तर:
सप्त। (सात)

MP Board Solutions

(घ) मेघदूतस्य कविः कः? (मेघदूत का कवि कौन है?)
उत्तर:
कालिदासः। (कालिदास)

(ङ) रघुवंशमहाकाव्ये कति सर्गाः सन्ति? (रघुवंश महाकाव्य में कितने सर्ग हैं?)
उत्तर:
नवदश। (उन्नीस)

(च) कालिदासेन कति नाटकानि विरचितानि? (कालिदास ने कितने नाटक रचे?)
उत्तर:
त्रीणि। (तीन)

Class 8 Sanskrit Chapter 17 MP Board प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत (एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) कालिदासेन विरचितानां नाट्यग्रन्थानां नामानि लिखत। (कालिदास के द्वारा विरचित नाट्य ग्रन्थों के नाम लिखो।)
उत्तर:
कालिदासेन विरचितानां नाट्यग्रन्थानां नामानि मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम् चेति सन्ति। (कालिदास के द्वारा विरचित नाट्य-ग्रन्थों के नाम मालविकाग्निमित्र, विक्रमोर्वशीय और अभिज्ञानशाकुन्तल हैं।)

(ख) अस्माकं देशस्य नाम “भारतवर्षम्” इति कथम् प्रसिद्धम्? (हमारे देश का नाम “भारतवर्ष” कैसे प्रसिद्ध हुआ?)
उत्तर:
भरतस्य नाम्ना एव अस्माकं देशस्य नाम “भारतवर्षम्” इति प्रसिद्धिम्। (भरत के नाम से ही हमारे देश का नाम “भारतवर्ष” प्रसिद्ध हुआ।)

(ग) ऋतुसंहारे केषां वर्णनम् अस्ति? (ऋतुसंहार में किनका वर्णन है?)
उत्तर:
ऋतुसंहारे षड्ऋतुणाम् वर्णनम् अस्ति। (ऋतुसंहार में छह ऋतुओं का वर्णन है।)

(घ) कालिदासेन विरचितमहाकाव्यद्वयस्य नाम लिखत। (कालिदास के द्वारा विरचित दो महाकाव्यों के नाम लिखो।)
उत्तर:
कालिदासेन विरचितमहाकाव्यद्वयस्य नाम कुमारसम्भवम् रघुवंशम् चेति स्तः। (कालिदास के द्वारा विरचित दो महाकाव्यों के नाम कुमारसम्भव और रघुवंश हैं।)

(ङ) कालिदासेन विरचितखण्डकाव्यद्वयस्य नाम लिखत। (कालिदास के द्वारा विरचित दो खण्डकाव्यों के नाम लिखो।)
उत्तर:
कालिदासेन विरचितखण्डकाव्यद्वयस्य नाम मेघदूतम् ऋतुसंहारञ्च स्तः। (कालिदास के द्वारा विरचित दो खण्डकाव्यों के नाम मेघदूत और ऋतुसंहार हैं।)

(च) कालिदास-महोत्सवः कदा आयोज्यते? (कालिदास महोत्सव कब आयोजित किया जाता है?)
उत्तर:
कालिदास-महोत्सवः देवप्रबोधन्याम् आयोज्यते। (कालिदास महोत्सव देवप्रबोधनी को आयोजित किया जाता है।)

MP Board Solutions

MP Board Class 8 Sanskrit Chapter 17 प्रश्न 3.
उचितशब्देन रिक्तस्थानम् पूरयत(उचित शब्द के द्वारा रिक्त स्थान की पूर्ति करो-)
(क) प्रवर्तताम् ………. पार्थिवः। (स्वहिताय/प्रकृतिहिताय)
(ख) सर्वः ……… नन्दतु। (अन्यत्र/सर्वत्र)
(ग) सर्वो ………” पश्यतु। (अभद्राणि/भद्राणि)
(घ) काव्येषु …..” रम्यम्। (कथा/नाटकम्)
(ङ) ……… सार्थवती बभूव। (कनिष्ठिका/अनामिका)
उत्तर:
(क) प्रकृतिहिताय
(ख) सर्वत्र
(ग) भद्राणि
(घ) नाटकम्
(ङ) अनामिका।

MP Board Class 8 Sanskrit Chapter 4 प्रश्न.4.
उचितं योजयत (उचित को जोड़ो-)
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 17 कवित्वं कालिदासस्य 1
उत्तर:
(क) → (v)
(ख) → (iii)
(ग) → (i)
(घ) → (iv)
(ङ) → (ii)
(च) → (vi)

MP Board Solution Class 8 Sanskrit प्रश्न 5.
शुद्धवाक्यानां समक्षम् “आम्” अशुद्धवाक्यानां समक्षं “न” इति लिखत (शुद्ध वाक्यों के सामने “आम्” (ही) और अशुद्ध वाक्यों के सामने “न” (नहीं) लिखो-)
(क) अभिज्ञानशाकुन्तलनाट्ये सप्त-अङ्का सन्ति।
(ख) ‘सरस्वतीश्रुतिमहतीमहीयताम्’ विक्रमोर्वशीय नाट्यस्य भारतवाक्यम् अस्ति।
(ग) ‘सर्वः सर्वत्र नन्दतु’ इति भरतवाक्यम् अभिज्ञान ‘शाकुन्तलस्य अस्ति।
(घ) कालिदासस्य उपमा विश्वप्रसिद्धा अस्ति।
(ङ) गणमाप्रसङ्गे कालिदासः अनामिकाधिष्ठितः अस्ति।
(च) कालिदासस्य भार्यायाः नाम विद्योत्तमा अस्ति।
(छ) कालिदासमहोत्सवः देवप्रबोधिन्याम् आयोज्यते।
(ज) कुमारसम्भवग्रन्थं खण्डकाव्यम् अस्ति।
(झ) मालविकाग्निमित्रनाट्ये सप्त-अङ्का सन्ति।
(ञ) ऋतुसंहारं महाकाव्यम् अस्ति।
उत्तर:
(क) आम्
(ख) न
(ग) न
(घ) आम्
(ङ) न
(च) आम्
(छ) आम्
(ज) न
(झ) न
(ञ) न

MP Board Solutions

Katha Purti In Sanskrit Class 8 प्रश्न 6.
नामोल्लेखपूर्वकं सन्धिविच्छेदं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए सन्धि विच्छेद करो-)
(क) चेति
(ख) कविरस्ति
(ग) नाटकेऽस्मिन्
(घ) अद्यापि
(ङ) सर्वस्तरतु
(च) सत्यमेव।
उत्तर:
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 17 कवित्वं कालिदासस्य 2

Class 8 Sanskrit Chapter 16 MP Board प्रश्न 7.
नामोल्लेखपूर्वकं समासविग्रहं कुरुत(नाम का उल्लेख करते हुए समास-विग्रह करो-)
(क) वर्णनशैली
(ख) शास्त्रपारङ्गतः
(ग) कालिदासमहोत्सवः
(घ) साहित्योपासकाः
(ङ) गणनाप्रसङ्गे।
उत्तर:
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 17 कवित्वं कालिदासस्य 3

कक्षा 8 संस्कृत पाठ 17 प्रश्न 8.
स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत(मोटे शब्दों के आधार पर प्रश्न निर्माण करो-)
(क) कालिदासस्य उपमा विश्वप्रसिद्धाः (कालिदास की उपमा विश्व प्रसिद्ध है।)
उत्तर:
कस्य उपमा विश्वप्रसिद्धा? (किसकी उपमा विश्वप्रसिद्ध है?)

(ख) तेन मेघदूतं विरचितम्। (उनके द्वारा मेघदूत रचा गया?)
उत्तर:
केन मेघदूतं विरचितम्। (किनके द्वारा मेघदूत रचा गया?)

(ग) कालिदासः सर्वश्रेष्ठ: कविरस्ति। (कालिदास सर्वश्रेष्ठ कवि हैं।)
उत्तर:
कः सर्वश्रेष्ठिः कविरस्ति? (कौन सर्वश्रेष्ठ कवि हैं?)

(घ) मेघः दूतरूपेण अलकापुरीं गच्छति। (मेघ दूत के रूप में अलकापुरी जाता है।)
उत्तर:
कः दूतरूपेण अलकापुरीं गच्छति? (कौन दूत के रूप में अलकापुरी जाता है?)

(ङ) यक्षव्याजेन महाकवि आत्मव्यथाम् प्रस्तुतवान्। (यक्ष के बहाने से महाकवि ने अपनी व्यथा प्रस्तुत की है।)
उत्तर:
यक्षव्याजेन कः आत्मव्यथाम् प्रस्तुतवान्? (यक्ष के बहाने से किसने अपनी व्यथा प्रस्तुत की है?)

MP Board Solutions

कवित्वं कालिदासस्य हिन्दी अनुवाद

महाकविः कालिदासः संस्कृतसाहित्यस्य सर्वश्रेष्ठः कविरस्ति। तेन विरचितानि मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम् चेति त्रीणि नाटकानि सन्ति। एतेषु नाटकेशु अभिज्ञानशाकुन्तलमं तु न केवलं संस्कृतसाहित्यस्य अपितु विश्वस्य सर्वश्रेष्ठं नाटकमस्ति।

उच्यते यत्-
“काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुन्तला।”

अनुवाद :
महाकवि कालिदास संस्कृत साहित्य के सर्वश्रेष्ठ कवि हैं। उनके द्वारा विरचित मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम् और अभिज्ञानशाकुन्तलम् ये तीन नाटक हैं। इन नाटकों में अभिज्ञानशाकुन्तलम् तो न केवल संस्कृत साहित्य का बल्कि विश्व का सर्वश्रेष्ठ नाटक है।

कहा जाता है कि-
“काव्यों में नाटक रम्य (सुन्दर) हैं, उनमें भी अभिज्ञानशाकुन्तलम् रम्य है।”

शाकुन्तलनाटकस्य वैशिष्ट्यविषये जर्मनकवेः गेटे महोदयस्य भावम् द्योतयता एकेन विदुषा कथितं यत्-

“एकीभूतमभूतपूर्वमथवा स्वर्लोकभूलोकयोः
ऐश्वर्यं यदि वाञ्छसि प्रियसखे! शाकुन्तलं सेव्यताम्॥”

अनुवाद :
शाकुन्तल नाटक के वैशिष्ट्य के विषय में जर्मन कवि गेटे के भाव को प्रकट करते हुए एक विद्वान के द्वारा कहा गया है कि
“यदि स्वर्ग लोक एवं भू-लोक दोनों का एकत्र या अभूतपूर्व आनन्द को यदि चाहते हो तो हे मित्र! अभिज्ञान शाकुन्तलम् का सेवन (पढ़ना या देखना) कीजिए।”

सप्त-अङ्कात्मके नाटकेऽस्मिन् दुष्यन्तशकुन्तलयोः कथा तथा तयोः शिशोः भरतस्य शौर्यं वर्णितम्। तस्य भरतस्य नाम्ना एव अस्माकं देशस्य नाम “भारतवर्षम्” इति प्रसिद्धम् अस्ति। नाट्येस्मिन् भरतवाक्यमाध्यमेन महाकविः कथयति”प्रवर्तताम् प्रकृतिहिताय पार्थिवः सरस्वती श्रुतिमहतीमहीयताम्। ममापि च क्षपयतु नीललोहितः, पुनर्भवम् परिगतशक्तिरात्मभः॥”

MP Board Solutions

अनुवाद :
सात अंक के इस नाटक में दुष्यन्त और शकुन्तला की कथा तथा उन दोनों के शिशु भरत की वीरता का वर्णन है। उस भरत के नाम से ही हमारे देश का नाम “भारतवर्ष” प्रसिद्ध है। इस नाटक में भरतवाक्य (नाटक के अन्त में सूत्रधार द्वारा कथित आशीर्वचन) के माध्यम से महाकवि (कालिदास) कहते हैं-

“राजा सर्वहित हेतु प्रवृत्त हों, श्रुति (वेद) स्वरूपा महान् सरस्वती देवी (अर्थात् सत्साहित्य) की प्रतिष्ठा होवे और व्यापक शक्तिमान् स्वयम् उत्पन्न नील और गाढ़े लाल वर्ण वाले शिवजी मेरे पुनर्जन्म को नष्ट करें। (अर्थात् भगवान शिव की कृपा से मेरा जन्म-मरण रूप संसार का बन्धन हमेशा के लिए छूट जाये।)”

मालविकाग्निमित्रनाटकम् पञ्चाङ्कात्मकमस्ति। अत्र मालविका-अग्निमित्रयोः कथा वर्णितास्ति। विक्रमोर्वशीयनाटके उर्वशी-पुरूरवसोः कथा पञ्चाङ्केषु वर्णिता। अस्मिन् नाटके भरतवाक्यमाध्यमेन कामयते कविः यत्

“सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सर्वो भद्राणि पश्यतु।
सर्वः कामानवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु॥”

अनुवाद :
मालविकाग्निमित्र नाटक पाँच अंक वाला है। यहाँ मालविका और अग्निमित्र की कथा वर्णित है। विक्रमोर्वशीय नाटक में उर्वशी और पुरूरवा की कथा पाँच अंकों में वर्णित है। इस नाटक में भरतवाक्य के माध्यम से कवि चाहता है कि

“सभी (मनुष्य) कष्टों को पार करें, सभी सुखों को देखें, सभी इच्छाओं को प्राप्त करें, सभी जगह प्रसन्न हों।”

तस्य कुमारसम्भवम्, रघुवंशम् चेति नामके द्वे महाकाव्ये प्रसिद्ध स्तः। कुमारसम्भवमहाकाव्ये सप्तदशसर्गेषु स्वामिकार्तिकेयस्य अवतारकथा तारकासुरस्य वधवृत्तान्तञ्चास्ति। रघुवंशमहाकाव्ये नवदशसु सर्गेषु रघुवंशीयानाम् पराक्रमवर्णनं तथा तेषाम् उदात्तचरित्रनिरूपणं तेन कृतम्।

तेन मेघूदतम् ऋतुसंहारञ्च द्वे खण्डकाव्ये विरचिते। मेघदूते पूर्वमेघः उत्तरमेघश्चेति द्वौ भागौ स्तः। अस्मिन् काव्ये मेघः यक्षस्य दूतः अभवत्। सः मेघः दूतरूपेण रामगिरितः हिमालयस्थाम् अलकापुरी गच्छति। दूतमार्गस्य वर्णनं। नैसर्गिकम् अतीवरमणीयं चास्ति।

अनवाद :
उनके कुमारसम्भव और रघुवंश नामक दो महाकाव्ये प्रसिद्ध हैं। कुमारसम्भव महाकाव्य में सत्रह सर्गों में स्वामी कार्तिकेय की जन्म की कथा और तारकासुर के वध की कथा है। रघुवंश महाकाव्य में उन्नीस सर्गों में रघुवंशियों के पराक्रम का वर्णन तथा उनके उदात्त चरित्र का निरूपण उनके द्वारा किया गया है।

MP Board Solutions

उनके द्वारा मेघदूत और ऋतुसंहार दो खण्डकाव्य भी रचे गये हैं। मेघदूत में पूर्वमेघ और उत्तरमेघ ये दो भाग हैं। इस काव्य में मेघ यक्ष का दूत बना। वह मेघ दूत के रूप में रामगिरि से हिमालय पर स्थित अलकापुरी को जाता है। दूत के मार्ग का वर्णन स्वाभाविक और अत्यन्त रमणीय (सुन्दर) है।

ऋतुसंहारे षड्ऋतूणाम् प्राकृतिकसौन्दर्यम् मनोवैज्ञानिकञ्च वर्णितम्। कालिदासस्य उपमा विश्वप्रसिद्धा। उच्यते च “उपमा कालिदासस्य।” कथावर्णने चरित्रचित्रणे च सः प्रवीणः। तस्य वर्णनशैली सरसा-सरला परिष्कृता चास्ति। तस्य भाषा भावानुगामिनी।

भार्या विद्योत्तमा तस्य परोक्षप्रेरिका आसीत् परन्तु एषः कालिदासः परवर्तिसाहित्योपासकानां। कविकुलगुरुः अस्ति। कालिदास्य ग्रन्थानामनुवादः प्रायः विश्वस्य सर्वासु भाषासु सञ्जातः।

अनवाद :
ऋतुसंहार में छह ऋतुओं का प्राकृतिक सौन्दर्य और मनोवैज्ञानिक वर्णन है। कालिदास की उपमा (तुलना) विश्व प्रसिद्ध है और कहा जाता है “उपमा कालिदास की.।” कथा के वर्णन में और चरित्र-चित्रण में वह प्रवीण थे। उनकी वर्णन शैली सरस, सरल और परिष्कृत है। उनकी भाषा भावों का अनुगमन करने वाली है।

पत्नी विद्योत्तमा उनको अप्रत्यक्ष रूप से प्रेरित करने वाली थी परन्तु यह कालिदास उत्तरकालीन (बाद के) साहित्यकारों के कविकुलगुरु हैं। कालिदास के ग्रन्थों का अनुवाद प्रायः विश्व की सभी भाषाओं में हुआ है।

उज्जयिनी तस्य जन्मस्थली इति केचित् अन्ये विदर्भमपि मन्यन्ते वैदर्भीरीतितर्केण मेघदूतप्रमाणेन च अद्यापि उज्जयिन्याम् अन्यत्र च प्रतिवर्ष देवप्रबोधन्यां कालिदास-महोत्सवः विशिष्टरूपेण आयोज्यते। यतः तस्य मेघदूते यक्षस्य शाममोक्षः देवप्रबोधन्यामेव जातः। यक्षव्याजेन महाकविः आत्मव्यथाम् प्रस्तुतवान् इति विदुषाम् मतम्। अतः देवप्रबोधिनी तिथिः महाकवेः उत्सवदिवसः न तु जन्मदिवसः।। जन्मदिवस्तु शोधविषयो वर्तते।

अपि च उक्तम्-
पुराकवीनांगणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासः।
अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका सार्थवती बभूवः॥

अनुवाद :
उज्जयिनी उनकी जन्मस्थली थी, कुछ अन्य विदर्भ भी मानते हैं वैदर्भी रीति के तर्क से और मेघदूत के प्रमाण से। आज भी उज्जयिनी में और अन्यत्र प्रतिवर्ष देव प्रबोधनी (देव उत्थान एकादशी) को कालिदास महोत्सव विशेष रूप से आयोजित किया जाता है क्योंकि उनके मेघदूत में यक्ष की शाप से मुक्ति देव प्रबोधनी को ही हुई। यक्ष के बहाने से महाकवि ने अपनी व्यथा को प्रस्तुत किया ऐसा विद्वानों का मत है। इसलिए देवप्रबोधनी तिथि महाकवि का उत्सव दिवस है न कि जन्मदिन। जन्मदिन तो शोध का विषय है।

और कहा भी गया है-
प्राचीनकाल में कवियों की गणना के प्रसंग में कनिष्ठिका पर स्थापित हो जाने पर (अर्थात् सबसे छोटी उँगली पर आ जाने पर) आज भी उनके समान कवि के अभाव के कारण अनामिका (बिना नाम वाली) उँगली सार्थक हुई।

कवित्वं कालिदासस्य शब्दार्थाः

भरतवाक्यम् = नाटक के अन्त में सूत्रधार द्वारा कथित आशीर्वचन। कामानवाप्नोतु = (कामान् + अवाप्नोतु) इच्छाओं को प्राप्त करें। क्षपयतु नष्ट करें। प्रवर्तताम् = प्रवृत्त हों। परिगत = व्यापक। प्रकृतिहिताय = सर्वहित हेतु। नन्दतु = प्रसन्न हों। पार्थिवः = राजा। आत्मभूः = स्वयम् उत्पन्न। अवतारः = जन्म। सरस्वतीश्रुतिमहतीमहीयताम् = श्रुतिस्वरूपा महान् सरस्वती देवी (अर्थात् सत्साहित्य) की प्रतिष्ठा होवे। वधवृत्तान्तम् = वध की कथा। परवर्तीसाहित्योपासकानाम् = उत्तरकालीन साहित्यकारों के। एकीभूतमभूतपूर्वमथवा = (एकीभूतम् + अभूतपूर्वम् + अथवा)। दुर्गाणि = कष्टों को। नीललोहितः = नील और गाढ़े लाल वर्ण वाले शिवजी। एकीभूतम् = एकत्रीकरण। अभूतपूर्वम् = जो पहले कभी नहीं हुआ। तत्तुल्य = उसके समान। कवेः = कवि के। स्वलॊकभूलोकयोः = स्वर्गलोक एवं भूलोक दोनों का। अभावात् = अभाव से। सार्थवती = सार्थक। वाञ्छसि = चाहते हो। बभूव = हुई। सेव्यताम् = सेवन कीजिए। अनामिका = कनिष्ठिका से द्वितीय क्रम की अंगुली/बिना नाम वाली। कनिष्ठिकाधिष्ठित = (कनिष्ठिका + अधिष्ठित)। परिष्कृता = अलंकृत। भावानुगामिनी = भावों का अनुगमन करने वाली। कनिष्ठिका = सबसे छोटी अँगुली। अन्यतमः = श्रेष्ठ। अधिष्ठित = स्थापित।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 2 Polynomials Ex 2.4

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 2 Polynomials Ex 2.4

Class 9 Maths Chapter 2 Exercise 2.4 MP Board Question 1.
Determine which of the following polynomials has (x + 1) as factor:

  1. x3 + x2 + x + 1
  2. x4 + x3 + x2 + x + 1
  3. x4 + 3x2 + 3x2 + x + 1
  4. x3 – x2 – (2 + √2 ) x + √2

Solution:
1. p(x) = x3 + x2 + x + 1
x + 1 = 0 ∴ x = – 1
p(-1) = (-1)3 + (-1)2 + (-1) + 1
= – 1 + 1 – 1 + 1 = 0
(x + 1) is a factor of p(x).

2. p(x) = x4 + x3 + x2 + x + 1
x + 1 = 0, x = – 1
P(- 1) = (- 1)4 + (-1)3 + 3(-1)2 + (-1) + 1
= 1 – 1 + 1 – 1 + 1 = 1
(x + 1) is not a factor of p(x).

3. p(x) = x4 + 3x3 + 3x2 + x + 1
x + 1 = 0,
x = – 1
p(-1) = (-1)4 + 3(-1)3 + 3(-1)3 + (-1) + 1
= 1 – 3 + 3 – 1 + 1 = 1
(x + 1) is not a factor of p(x).

4. p(x) = x3 – x2 – (2 + √2 ) x + √2
x + 1 = 0, x = – 1
p(-1) = (-1)3 – (-1)2 – (2 + √2) x (-1) + √2
= – 1 – 1 + 2 + √2 + √2 = 2√2
(x + 1) is not a factor of p(x).

MP Board Solutions

Get detailed solutions to your math problems is this a Polynomials calculator step-by-step.

Class 9 Maths Chapter 2 Exercise 2.4 Solutions Question 2.
Use the factor theorem to determine whether g(xr) is a factor of p(x) in each of the following cases:

  1. p(x) = 2x3 + x2 – 2x – 1, g(x) = x + 1
  2. p(x) = x3 + 3x2 + 3x + 1, g(x) = x + 2
  3. p(x) = x2 – 4x2 + x + 6, g(x) = x – 3

Solution:
1. p(x) = 2x3 + x2 – 2x – 1, g(x) = 0
x + 1 = 0 x = – 1
p(-1) = 2(-1)3 + (-1)2 – 2(-1) – 1
= – 2 + 1 + 2 – 1 = 0
(x + 1) is a factor of p(x).

2. p(x) = x3 + 3x2 + 3x + 1, g(x) = x + 2
g(x) = 0
x + 2 = 0, x = – 2
zero of g(x) is – 2.
Now, p(-2)
= (-2)3 + 3 (-2)2 + 3(-2) + 1 ,
= – 8 + 12 – 6 + 1 = – 1 ≠ 0
By factor theorem, g(x) is not a factor of p(x).

3. p(x) = x3 – 4x2 + x + 6
g(x) = x – 3 = 0, x = 3
p(3) = (3)3 – 4(3)2 + (3) + 6
= 27 – 36 + 3 + 6
= 36 – 36 = 0
(x – 3) is a factor of p(x).

Maths Class 9 Chapter 2 Polynomials Exercise 2.4 Question 3.
Find the value of k, if x – 1 is a factor of p(x) in each of the following cases:

  1. p(x) = x2 + x + k
  2. p(x) = 2x2 + kx + √2
  3. p(x) = kx2 – √2x + 1
  4. p(x) = kx2 – 3x + k.

Solution:

1. p(x) = x2 + x + k
If x – 1 is a factor of p(x), then p( 1) = 0
(∴ By factor theorem)
(1)2 + (1) + k = 0
1 + 1 + k = 0
2 + k = 0
k = – 2

2. p(x) = 2x2 + kx + √2
g(x) = x – 1, x = 1
P(1) = 2(1)2 + k(1) + √2 = 0
2 + k + √2 = 0
k = – (2 + √2)

3. p(x) = kx2 – √2 x + 1
g(x) = x – 1,
x = 1
p(1) = k(1)2 – √2(1) + 1
k – √2 + 1 = 0
k = √2 – 1

4. p(x) = kx2 – 3x + k
g(x) = x – 1, x = 1
p(1) = k(1)2 – 3(1) + k = 0
k – 3 + k = 0
2k – 3 = 0

Class 9 Chapter 2 Exercise 2.4 Question 4.
Factorise:

  1. 12x2 – 7x + 1
  2. 2x2 + 7x + 3
  3. 6x2 + 5x – 6
  4. 3x2 – x – 4

Solution:
1. 12x2 – 7x + 1
12x2 – 7x + 1 = 12x2 – 4x – 3x + 1
= 4x(3x – 1) – 1 (3x – 1)
= (3x – 1) (4x – 1)

2. 2x2 + 7x + 3
2x2 + 7x + 3 = 2x2 + 6x + x + 3
= 2x (x + 3) + 1 (x + 3)
= (x + 3) (2x + 1)

3. 6x2 + 5x – 6
6x2 + 5x – 6 = 6x2 + 9x – 4x – 6
= 3x(2x + 3) – 2(2x + 3)
= (2x + 3) (3x – 2)

4. 3x2 – x – 4
3x2 – x – 4 = 3x2 – 4x + 3x – 4
= x(3x – 4) + 1(3x – 4)
= (3x – 4) (x + 1)

MP Board Solutions

9th Class Maths Polynomials Exercise 2.4 Question 5.
Factorize:

  1. x3 – 2x2 – x + 2
  2. x3 – 3x2 – 9x – 5
  3. x2 + 13x2 + 32x + 20
  4. 2y3 + y2 – 2y – 1.

Solution:
1. x3 – 2x2 – x + 2
Let p(x) = x3 – 2x2 – x + 2
We find that
p(1) = (1)3 – 2(1)2 – (1) + 2
= 1 – 2 – 1 + 2 = 0
By factor theorem, (x – 1) is a factor of p(x).
Now,
x3 – 2x2 – x + 2 = x2(x – 1) – x(x – 1) – 2(x – 1)
= (x – 1) (x2 – x – 2)
= (x – 1) (x2 – 2x + x – 2)
= (x – 1) {x(x – 2) + 1(x – 2)}
= (x – 1) (x – 2) (x + 1).

2. p(x) = x3 – 3x2 – 9x – 5
x = – 1
p(-1) = (-1)3 – 3(-1)2 – 9(- 1) – 5
= – 1 – 3 + 9 – 5 = 0
(x + 1) is a factor of p(x).
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 2 Polynomials Ex 2.4 img-1
Now, p(x) = (x + 1) (x2 – 4x – 5)
= (x + 1) (A2 – 5A + A – 5)
= (x + 1) [x(x – 5) + 1 (x – 5)]
= (x + 1) (x – 5) (x + 1)

3. p(x) = x3 + 13x2 + 32x + 20
x = – 1,
p(-1) = (-1)3 + 13(-1)2 + 32(-1) + 20
= – 1 + 13 – 32 + 20 = 0
(x + 1) is a factor of p(x)
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 2 Polynomials Ex 2.4 img-2
p(x) = (x + 1) (x2 + 12x + 20)
= (x + 1) (x2 + 10x + 2x + 20)
= (x + 1) [x (x + 10) + 2 (x + 10)]
= (x + 1) (x + 2) (x + 10)

4. p(y) = 2y3 + y2 – 2y – 1
y = 1
P(1) = 2(1)3 + (1)2 – 2(1) – 1
= 2 + 1 – 2 – 1
= 0
(y – 1) is a factor of p(y)
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 2 Polynomials Ex 2.4 img-3
p(x) = (y – 1) (2y2 + 3y + 1)
= (y – 1) (2y2 + 2y + 1y + 1)
= (y – 1)[2y(y + 1) + 1 (y + 1)]
= (y – 1) (y + 1) (2y + 1)

Algebraic Identities:

  1. (x + y)2 = x2 + 2xy + y2
  2. (x – y)2 = x2 – 2xy + y2
  3. x2 – y2 = (x + y) (x – y)
  4. (x + a) (x + b) = x2 + (a + b) x + ab

MP Board Class 9th Maths Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 2

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi विविधप्रश्नावलिः 2

Class 7 Sanskrit Vividh Prashnavali 2 प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) पक्षिराजः कः अस्ति? [पक्षियों का राजा कौन है?]
उत्तर:
गरुड़ः

(ख) स्वप्रकाश रहिताः के? [अपने प्रकाश से रहित कौन है?]
उत्तर:
ग्रहाः

(ग) कदा चन्द्रस्य दर्शनम् न भवति? [चन्द्रमा कब दिखाई नहीं देता है?]
उत्तर:
अमावस्यायां रात्रौ

MP Board Solutions

(घ) ग्रामः कस्मात् विरहितः? [गाँव किस से रहित था?]
उत्तर:
औद्योगिक प्रदूषणात्

(ङ) कदा संस्कृतदिवसः आयोज्यते? [संस्कृतदिवस का आयोजन कब होता है?]
उत्तर:
श्रावणी पूर्णिमायाम्

(च) लोकमान्यतिलकः कः आसीत्? [लोकमान्य तिलक कौन थे?]
उत्तर:
महान् देशभक्तः

(छ) कस्य सहायतां प्रभुः करोति? [प्रभु किसकी सहायता करते हैं?]
उत्तर:
श्रमशीलस्य

(ज) संस्कृतसप्ताहः कदा भवति? [संस्कृत सप्ताह कब होता है?]
उत्तर:
श्रावणमासस्य द्वादशीतः भाद्रपदमासस्य तृतीयापर्यन्तं

(झ) कति वेदाः सन्ति? [वेद कितने हैं?]
उत्तर:
चत्वारः

(ञ) सिक्खानाम् दशमः गुरुः कः आसीत्? [सिक्खों के दसवें गुरु कौन थे?]
उत्तर:
गुरुगोविन्दसिंहः

(ट) गुरुगोविन्दसिंहस्य मातुः नाम किम्? [गुरुगोविन्दसिंह की माता का नाम क्या था?]
उत्तर:
‘गुजरी’

MP Board Solutions

(ठ) पाणिनेः पितुः नाम किम्? [पाणिनि के पिता का नाम क्या है?]
उत्तर:
पाणी।

Class 7th Sanskrit Vividh Prashnavali 2 प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) आकाशपिण्डेषु के-के दृश्यन्ते? [आकाशपिण्डों में क्या-क्या दीखते हैं?]
उत्तर:
आकाशपिण्डेषु तारागणा: महाः उपग्रहाः च दृश्यन्ते। [आकाशपिण्डों में तारागण, ग्रह और उपग्रह दिखाई देते हैं।]

(ख) सूर्यं परितः के ग्रहाः परिभ्रमन्ति? [सूर्य के चारों ओर कौन-से ग्रह घूमते हैं?]
उत्तर:
सूर्यम् परितः क्रमेण बुधः, शुक्रः, पृथिवी, मङ्गल, गुरुः, शनिः, अरुणः, वरुणः, यम इति ग्रहाः परिभ्रमन्ति। [सूर्य के चारों ओर क्रमशः बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगल, गुरु, शनि, अरुण, वरुण, यम इत्यादि ग्रह घूमते हैं।]

(ग) संस्कृतभाषायाः पञ्चकवीनां नामानि लिखत? [संस्कृतभाषा के पाँच कवियों के नाम लिखो।]
उत्तर:
संस्कृतभाषायाः पञ्चकवीनां नामानि-कालिदास भारविमाघदण्डि भर्तृहरिः सन्ति। [संस्कृत भाषा के पाँच कवियों के नाम हैं-कालिदास, भारवि, माघ, दण्डि तथा भर्तृहरि।]

(घ) तिलकः किम् अघोषयत्? [तिलक ने क्या घोषणा की?]
उत्तर:
तिलकः अघोषयत् “स्वराज्य मम जन्मसिद्धः अधिकारः अस्ति।” [तिलक ने घोषणा की “स्वराज्य मेरा जन्मसिद्ध अधिकार है।”]

(ङ) तिलकेन कः ग्रन्थः रचितः? [तिलक ने कौन से ग्रंथ की रचना की?]
उत्तर:
तिलकेन ‘गीतारहस्य’ नामक ग्रन्थम् अरचयत्। [तिलक ने ‘गीता रहस्य’ नामक ग्रन्थ की रचना की।]

(च) सिक्खानाम् पञ्च बाह्यचिह्नानि कानि? [सिक्खों के पाँच बाहरी चिह्न कौन से हैं?]
उत्तर:
सिक्खानां पञ्च बाह्य चिह्नानि-केशबन्धनं, कङ्कतिका अस्थापनं, कङ्कणधारणं, कट्यां वस्त्रधारणं, सर्वदा खड्गंधारणम् इति।
[सिक्खों के पाँच बाहरी चिह्न हैं-केशबन्धन (पगड़ी), कंघी रखना, कड़ा धारण करना, कमर में फेंटा बांधना, सदा तलवार धारण करते रहना।]

MP Board Solutions

(छ) गुरुगोविन्दसिंहस्य जननं कदा अभवत्? [गुरुगोविन्दसिंह का जन्म कब हुआ था?]
उत्तर:
गुरुगोविन्दस्य जननं १६६६ तमे वर्षे कार्तिक शुक्ल सप्तम्यां पटना नगरे अभवत्। [गुरुगोविन्द का जन्म सन् १६६६ ई. में कार्तिक महीने की शुक्लपक्ष की सप्तमी को पटना नगर में हुआ था।

(ज) त्रय मुनयः के? [तीन मुनि कौन से हैं?]
उत्तर:
त्रयः मुनयः सन्ति-प्रथमः सूत्रकारः पाणिनिः, द्वितीयः वाक्यकार: वररुचिः, तृतीयः च भाष्यकार: पतञ्जलि। [तीन मुनि हैं- पहले सूत्रकार पाणिनि, दूसरे वाक्यकार वररुचि और तीसरे भाष्यकार पतञ्जलि।]

MP Board Class 7th Sanskrit Vividh Prashnavali 2 प्रश्न 3.
प्रश्न निर्माण करो
(क) उपग्रहाः ग्रहं परितः परिभ्रमन्ति।
उत्तर:
उपग्रहाः कम् परितः परिभ्रमन्ति?

(ख) पौर्णिमायां रात्रौ पूर्णचन्द्रस्य दर्शनं भवति।
उत्तर:
कस्याम् रात्रौ चन्द्रस्य दर्शनं भवति?

(ग) कर्मशीलस्य सहायतां प्रभुः करोति।
उत्तर:
कस्य सहायतां प्रभुः करोति?

(घ) आकाशगङ्गायां तारागणानां अनेके समूहाः वर्तन्ते।
उत्तर:
आकाशगङ्गायां केषाम् अनेके समूहाः वर्तन्ते?

(ङ) लोकमान्यतिलकः महान् देशभक्तः आसीत्।
उत्तर:
कः महान् देशभक्तः अस्ति?

(च) भारते पञ्चदश संस्कृत विश्वविद्यालयाः सन्ति।
उत्तर:
भारते कति संस्कृत विश्वविद्यालयाः सन्ति?

MP Board Solutions

MP Board Class 7 Sanskrit Vividh Prashnavali 2 प्रश्न 4.
रिक्त स्थानों को भरो
(क) वाहे …………. की फतह।
(ख) तिलकः ………….. तिलकम् इव भाति।
(ग) मीनः सुप्तेऽपि ………….. न निमीलयति।
(घ) चन्द्रः …………. परिक्रमति।
(ङ) गणेशोत्सवः …………. प्रारब्धः।
(च) व्याकरणनियमांना रचयिता …………..
उत्तर:
(क) गुरुजी
(ख) भारतभालस्य
(ग) नेत्रे
(घ) पृथिवीं
(ङ) शिवराजोत्सवः च
(च) पाणिनिः।

Class 7th Sanskrit Vividh Prashnawali 2 प्रश्न 5.
अधोनिर्दिष्ट अव्ययों से वाक्य बनाओ-
नूनम्, एव, अपि, इति, श्वः, शनैः-शनैः।
उत्तर:

  1. श्वः अहम् विद्यालयम् गमिष्यामि।
  2. सः अस्मिन् एव ग्रामे वसति।
  3. मोहनः इति नामकः छात्रः क्रीडाम् खेलति।
  4. अत्र आगत्य कार्यम् कुरु।
  5. ग्रामात् बहिः नदी बहति।
  6. यदि सः आगमिष्यति तर्हि अहम् तस्य सहायताम् करिष्यामि।
  7. सः नूनं नगरम् गमिष्यति।
  8. प्रातः भ्रमणार्थम् अहम् गच्छामि।
  9. अहम् तस्य अपि सहायताम् करिष्यामि।

शनैः-शनैः = वृद्धः सिंहःशनैः-शनैः मंचम् प्रति अगच्छत्।

Sanskrit Vividh Prashnavali 2 प्रश्न 6.
सन्धि विच्छेद करो-
(क) तस्यादिः
(ख) निश्चयः
(ग) शिवराजोत्सवः
(घ) परमेश्वरः
(ङ) ममाप्यस्ति।
उत्तर:
(क) तस्य + आदिः
(ख) निः + चयः
(ग) शिवराज + उत्सवः
(घ) परम + ईश्वरः
(ङ) मम + अपि + अस्ति।

MP Board Solutions

Class 7 Sanskrit Vividh Prashnavali 1 प्रश्न 7.
लकार परिवर्तन करोलङ्लकार लट् लकार
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 2 img 1
उत्तर:
लङ् लकार :
(ग) अखादत्
(ङ) अपिबत्
(ज) अकरोत्।

लट् लकार :
(क) कुर्वन्ति
(ख) पठन्ति
(घ) गच्छति
(च) कथयति
(छ) वसति
(झ) प्रविशति

New Learnwell Hindi Surbhi Class 7 Solutions प्रश्न 8.
उचित का मिलान करो
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 2 img 2
उत्तर:
(क) → (6)
(ख) → (3)
(ग) → (2)
(घ) → (5)
(ङ) → (4)
(च) → (1)

MP Board Class 7th Sanskrit Vividh Prashnavali 1 प्रश्न 9.
विलोम शब्दों का मेल करो
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 2 img 3
उत्तर:
(क) → (5)
(ख) → (1)
(ग) → (2)
(घ) → (3)
(ङ) → (4)

MP Board Solutions

Fatah Kis Bhasha Ka Shabd Hai प्रश्न 10.
पूर्ति करो
(क) …….. तिष्ठामि बक: न ……….. , दाता ………. न कृतिः ……….. यत्नः, मौनेन ………… मुनिः ………….. मूकः, सेव्यः ……….. कः………. नृपतिः ………… देवः।
(ख) सुप्तः ………. नेत्रे न निमीलयामि, जलस्य ………. नित्यं …….. , मम …….. स्वजातिजीवाः मान्याः! नामधेयं ……… ।
उत्तर:
(क) अहं पादेन, पङ्गु, अहं फलानां न, जीवामि न, न अस्मि, न।
(ख) अपि, मध्ये निवसामि, भोजनानि, मम, वदन्तु।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions