MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Chapter 7 संहतिः कार्यसाधिका

In this article, we will share MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Chapter 7 संहतिः कार्यसाधिका Pdf, Class 6th Sanskrit Chapter 7 Question Answer, these solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 7 संहतिः कार्यसाधिका

MP Board Class 6th Sanskrit Chapter 7 अभ्यासः

Class 6 Sanskrit Chapter 7 MP Board प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखो)
(क) वयं नेत्राभ्यां किं कर्मः? (हम दोनों नेत्रों से क्या करते हैं?)
उत्तर:
पश्यामः (देखते हैं)

(ख) तृणानां मेलनेन किं भवति? (तिनकों के मेल से क्या होता है?)
उत्तर:
रज्जुनिर्माणं (रस्सी का निर्माण)

(ग) केन बलशाली गजः बध्यते? (बलशाली हाथी किससे बाँधा जाता है?)
उत्तर:
रज्जुना (रस्सी से)

MP Board Solutions

(घ) कैः वस्त्रनिर्माणं भवति? (वस्त्र निर्माण किससे होता है?)
उत्तर:
तन्तुभिः (धागों से)

(ङ) घटः केन पूर्णः भवति? (घड़ा किससे भर जाता है?)
उत्तर:
बिन्दुना (बूंद से)

(च) का कार्यसाधिका भवति? (कार्य में सफलता देने वाली क्या होती है?)
उत्तर:
संहति (एकता)।

Class 6 Sanskrit Chapter 7 MP Board प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत (एक वाक्य में उत्तर लिखो)
(क) वयं कया जिघ्राम:? (हम किससे सूंघते हैं?)
उत्तर:
वयं नासिकया जिघ्रामः। (हम नाक से सूंघते हैं।)

(ख) वयं कैः अन्नचर्वणं कुर्मः? (हम किसके द्वारा अन्न को चबाते हैं?)
उत्तर:
वयं दन्तैः अन्नचर्वणं कुर्मः। (हम दाँतों से अन्न को चबाते हैं।)

(ग) केन चक्रनिर्माणं भवति? (किसके द्वारा चक्र का निर्माण होता है?)
उत्तर:
बहुनाम् अराणां सहयोगेन चक्रनिर्माणं भवति। (बहुत-सी तीलियों के सहयोग से चक्र का निर्माण होता है।)

(घ) वृक्षः कैः शोभते? (वृक्ष किससे शोभा पाता है?)
उत्तर:
पर्णैः, पुष्पैः, फलैः, शाखाभिः च वृक्षः शोभते। (पत्तों, फूलों, फलों और शाखाओं से वृक्ष शोभा पाता है।)

Class 6 Sanskrit Surbhi Chapter 7 प्रश्न 3.
उचितं मेलयत (उचित का मिलान करो)
MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Chapter 7 संहतिः कार्यसाधिका 1
उत्तर:
(क) → 3
(ख) → 7
(ग) → 6
(घ) → 5
(ङ) → 2
(च) → 1
(छ) → 4

MP Board Solutions

Class 6 Sanskrit Chapter 7 प्रश्न 4.
निम्नलिखितशब्दानां तृतीयाविभक्तेः रूपाणि लिखत (निम्नलिखित शब्दों के तृतीया विभक्ति के रूपों को लिखो)
(1)(क)-पाद, (ख)-घट, (ग)-अर।
(2) (क)-जिह्वा, (ख)-इष्टिका, (ग)-शाखा।
(3) (क)-शरीर, (ख)-चक्र, (ग)-चित्र।
उत्तर:
MP Board Class 6th Sanskrit Solutions Chapter 7 संहतिः कार्यसाधिका 2

MP Board Class 6th Sanskrit Chapter 7 प्रश्न 5.
निम्नलिखितैः शब्दैः वाक्यानि रचयत (निम्नलिखित शब्दों से वाक्यों की रचना करो)
(क) हस्तेन
(ख) पादाभ्या
(ग) नासिकया
(घ) मालाभिः
(ङ) संहतिः।
उत्तर:
(क) अहम् हस्तेन कार्यम् करोमि। (मैं हाथ से कार्य करता हूँ।)
(ख) वयम् पादाभ्यां चलामः। (हम दो पैरों से चलते हैं।)
(ग) नासिकया वयं जिघ्रामः। (हम नाक से सूंघते हैं।)
(घ) मालाभिः देवताः पूज्यन्ते। (मालाओं से देवताओं की पूजा की जाती है।)
(ङ) संहतिः कार्यसाधिका भवति। (एकता से कार्य सफल होता है।)

Sanskrit Class 6 Chapter 7 प्रश्न 6.
उचितशब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत (उचित शब्दों से रिक्त स्थानों की पूर्ति करो)
(क) कार्यसाधनाय ……….. श्रेष्ठा। (भिन्नता/संहतिः)
(ख) मालायाः निर्माणं …….. भवति। (पुष्पैः/पुष्पाय)
(ग) वयं नेत्राभ्यां ……….। (शृणुमः/पश्यामः)
(घ) ………. वस्त्रनिर्माणं भवति। (बिन्दुभिः/तन्तुभिः)
(ङ) कार्याणि ……….. पूर्णानि भवन्ति। (जनेन/जनैः)
(च) सीता ……….. सह वनं गच्छति।। (जनकेन/रामेण)
(छ) रमेशः मित्रैः ……….. क्रीडति। (सः/सह)
(ज) रमा …………. सह क्रीडति। (लतया/लतायाः)
उत्तर:
(क) संहतिः
(ख) पुष्पैः
(ग) पश्यामः
(घ) तन्तुभिः
(ङ) जनौः
(च) रामेण
(छ) सह
(ज) लतया।

MP Board Solutions

Class 6th Sanskrit Chapter 7 प्रश्न 7.
पाठे आगतान् तृतीयाविभक्तेः शब्दान् लिखत (पाठ में आये हुए तृतीया विभक्ति के शब्दों को लिखो)
उत्तर:
(1) शरीरेण, (2) मेलनेन, (3) सहयोगेन, (4) नेत्राभ्याम्, (5) कर्णाभ्याम्, (6) नासिकया, (7) जिह्वया, (8) पादाभ्याम्, (9) हस्ताभ्याम्, (10) दन्तैः, (11) मुखेन, (12) रज्जु ना, (13) तेन, (14) घटेन, (15) पुष्पैः, (16) मालाभिः, (17) जनैः, (18) एकेन, (19) जनेन, (20) बहुभिः, (21) क्रीडकैः, (22) विभिन्नैः, (23) मुद्रितपत्रैः, (24) पर्णैः, (25) पुष्पैः, (26) फलैः, (27) शाखाभिः, (28) तन्तुभिः, (29) पञ्चभिः, (30) अङ्गुलीभिः, (31) एकया, (32) इष्टिकया, (33) बिन्दुना, (34) निपातेन, (35) तृणैः, (36) आपन्नेः।

Class 6 Sanskrit Chapter 7 Question Answer प्रश्न 8.
एकतया जनाः कानि-कानि कार्याणि कुर्वन्ति, चिन्तयित्वा पञ्च वाक्यानि लिखत। (एकता से मनुष्य कौन-कौन से कार्य करते हैं, विचार करके पाँच वाक्य लिखो।)
उत्तर:

  1. एकतया जनाः देशस्य रक्षां कुर्वन्ति।
    (एकता से मनुष्य देश की रक्षा करते हैं।)
  2. एकतया जनाः सबलाः भवन्ति।
    (एकता से लोग बलशाली बनते हैं।)
  3. एकतया विपत्तिकाले अपि सफलताम् आनुवन्ति।
    (एकता से विपत्तिकाल में भी सफलता प्राप्त करते हैं।)
  4. एकतया कठिन कार्याणि अपि तैः क्रियन्ते।
    (एकता से कठिन कार्य भी उनके द्वारा किये जाते हैं।)
  5. एकतया राष्ट्रस्य विघटनम् अपि न कर्तुम् शक्यते।
    (एकता से राष्ट्र का विघटन भी नहीं किया जा सकता।)

योग्यताविस्तारः
अधोलिखितान् श्लोकान् कण्ठस्थं कुरुत, तृतीयाविभक्तेः शब्दान् चिनुत।
(नीचे लिखे श्लोकों को कण्ठस्थ करो। तृतीया विभक्ति के शब्दों को चुनो।)
उत्तर:
(1) पाठ्य पुस्तक के इन श्लोकों को सावधानीपूर्वक बार-बार पढ़िये। शुद्ध वाचन करके कण्ठस्थ करने का प्रयास कीजिए।

(2) तृतीया विभक्ति के शब्द

  • दाने, कङ्कणेन, स्नानेन, चन्दनेन, मानेन, भोजनेन, ज्ञानेन, मुण्डनेन।
  • चतुर्भिः, ताडनैः, त्यागेन, शीलेन, गुणेन।
  • पञ्चभिः।

MP Board Solutions

संहतिः कार्यसाधिका हिन्दी अनुवाद :

शरीरेण एकताबोधः भवति। शरीरे विभिन्नानि अङ्गानि भवन्ति। अङ्गानां मेलनेन शरीरनिर्माणं भवति। अङ्गानां सहयोगेन एव शरीरं सर्वाणि कार्याणि करोति।

वयं नेत्राभ्यां पश्यामः। कर्णाभ्यां शृणुमः। नासिकया जिघ्रामः। जिह्वया स्वादयामः। पादाभ्यां चलामः। हस्ताभ्यां कार्यं कुर्मः। दन्तैः अन्नचर्वणं कुर्मः। मुखेन खादामः, पिबामः वदामः च। एवम् अङ्गानां सहयोगेन एव शरीरेण सर्वाः क्रियाः भवन्ति।

अल्पानाम् अपि वस्तूनां सहयोगेन वयं दीर्घाणि कार्याणि कुर्मः। तृणानां मेलनेन रज्जुनिर्माणं भवति। रज्जुना शय्यानिर्माणं भवति। तेन एव कूपात् घटेन जलं प्राप्नुमः। रज्जुना बलशाली गजः अपि बध्यते। पुष्पैः मालायाः निर्माणं भवति। मालाभिश्च देवानां पूजनं वयं कुर्मः। महत् कार्याणि बहुभिः जनैः एव पूर्णानि भवन्ति, न तु एकेन जनेन।

अनुवाद :
शरीर से एकता का बोध होता है। शरीर में अनेक अङ्ग होते हैं। अङ्गों के मेल से शरीर का निर्माण होता है। अङ्गों के सहयोग से ही शरीर सभी कार्यों को करता है।

हम दो नेत्रों से देखते हैं। दो कानों से सुनते हैं। नाक से सूंघते हैं। जीभ से स्वाद लेते हैं (चखते हैं)। दो पैरों से चलते हैं। दो हाथों से कार्य करते हैं। दाँतों से अन्न को चबाते हैं। मुख से खाते हैं, पीते हैं और बोलते हैं। इस प्रकार अङ्गों के सहयोग से ही शरीर के द्वारा सभी क्रियाएँ होती हैं।

थोड़ी-सी भी वस्तुओं के सहयोग से हम बड़े कार्यों को कर लेते हैं। तिनकों के मेल से रस्सी का निर्माण होता है। रस्सी से शय्या (चारपाई) का निर्माण होता है। उसके द्वारा ही कुएँ से घड़े के द्वारा जल प्राप्त करते हैं। रस्सी से बलशाली हाथी भी बाँध लिया जाता है। फूलों से माला का निर्माण होता है और मालाओं से देवताओं की पूजा करते हैं। बड़े-बड़े कार्य बहुत-से लोगों के द्वारा ही पूरे किए जाते हैं, न कि एक आदमी के द्वारा।

MP Board Solutions

बहुभिः क्रीडकैः एव क्रीडनं भवति। विभिन्नै: मुदितपत्रैः पुस्तकनिर्माणं भवति। पर्णैः, पुष्पैः, फलैः,शाखाभिः च वृक्षः शोभते। तन्तुभिः वस्त्रनिर्माणं भवति। पञ्चभिः अङ्गुलीभिः मुष्टिः भवति। बहूनाम् अराणां सहयोगेन चक्रनिर्माणं भवति। एकया एकया इष्टिकया गृहनिर्माणं भवति। एकेन एकेन बिन्दुना घटः पूर्णः भवति। तदा वयं जलं पिबामः। उक्तश्च-
“जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः”

अतः संहतिः एव कार्यसाधिका भवति। अनेकातायाम् एकता अस्माकं भारतदेशस्य गौरवसूत्रम् अपि अस्ति। उक्तम्

अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका।
तृणैर्गुणत्वमापन्नैर्बध्यन्ते मत्तदन्तिनः॥

अनुवाद :
बहुत से खिलौनों से खेल होता है। लिखे हुए विभिन्न पृष्ठों से पुस्तक का निर्माण होता है। पत्तों, फूलों, फलों, और शाखाओं से वृक्ष शोभा पाता है। धागों से वस्त्र (कपड़ा)
का निर्माण होता है। पाँच अँगुलियों से मुट्ठी बनती है। बहुत-सी तीलियों के सहयोग से चक्र का निर्माण होता है। एक-एक ईंट से घर का निर्माण होता है। एक-एक बूंद से घड़ा भर जाता है। तब हम जल पीते हैं।

कहा भी गया है-
“क्रमश: जल की बूंदों के गिरने से घड़ा भर जाता है।”
इसलिए एकता ही कार्य को सिद्ध कराने वाली होती है। अनेकता में एकता हमारे भारत देश का गौरवसूत्र (धागा) भी है।

कहा गया है-
“छोटी सी वस्तुओं की संहति (एकता) कार्य में सफलता प्राप्त कराती है। घास से रस्सी बना लेने पर (घास-फूस को कई गुना करके रस्सी बना लेने से) मतवाले हाथियों को भी बाँध लिया जाता है।”

संहतिः कार्यसाधिका शब्दार्थाः

कर्णाभ्यां = कानों से। क्रीडकैः = खिलाड़ियों से। संहति = एकता। कार्यसाधिका = कार्य को सिद्ध करने वाली। रज्जुना = रस्सी के द्वारा। घटः = घड़ा। इष्टिकया = ईंट से। जिह्वया = जीभ से। गजः = हाथी। मुदितपत्रैः = लिखित पन्नों द्वारा (पृष्ठों द्वारा)। अराणाम् = तीलियों के। मुष्टिः = मुट्ठी।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 12 चित्रकूटम्

In this article, we will share MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 12 चित्रकूटम् Pdf, Class 8 Mp Board Sanskrit Chapter 12, these solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 12 चित्रकूटम्

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 12 अभ्यासः

Class 8 Sanskrit Chapter 12 MP Board प्रश्न 1.
एकपदेन उत्तरं लिखत (एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) चित्रकूट कस्मिन् मण्डले अस्ति? (चित्रकूट किस जिले में है?)
उत्तर:
सतनामण्डले। (सतना जिले में।)

(ख) चित्रकुटे सर्वत्र किंराजते? (चित्रकूट में सब जगह क्या सुशोभित होती है?)
उत्तर:
हरीतिमा। (हरियाली।)

(ग) रामघट्टः कस्माः तटे वर्तते? (रामघाट किसके किनारे स्थित है?)
उत्तर:
मन्दाकिनीतटे। (मन्दाकिनी (गंगा) के किनारे।)

MP Board Solutions

(घ) चित्रकूटे जलप्रपातस्य किं नाम? (चित्रकूट में जलप्रपात का क्या नाम है?)
उत्तर:
हनुमान्धारा। (हनुमान धारा।)

(ङ) जयन्तः सीताचरणे किं कृतवान्? (जयन्त ने सीता के चरणों में क्या किया?)
उत्तर:
चञ्चुप्रहारम्। (चोंच का प्रहार।)

Class 8 Sanskrit Chapter 12 Chitrakutam प्रश्न 2.
एकवाक्येन उत्तरं लिखत(एक वाक्य में उत्तर लिखो-)
(क) चित्रकूटं कीदृशं स्थलम् अस्ति? (चित्रकूट कैसा स्थल है?)
उत्तर:
चित्रकूटनगरकोलाहलरहितं प्राकृतिकसौन्दर्यसम्पन्न स्थलम् अस्ति। (चित्रकूट नगर के शोरगुल से रहित प्राकृतिक सौन्दर्य से सम्पन्न स्थान है।)

(ख) निर्झराः कीदृशाः वर्तन्ते? (झरने कैसे हैं?)
उत्तर:
निर्झराः कल-कलनादपूरिताः वर्तन्ते। (झरने कल-कल के स्वर से भरपूर हैं।)

(ग) हनुमान्धारा इति नाम कथम् प्रसिद्धम्? (हनुमान धारा यह नाम कैसे प्रसिद्ध हुआ?)
उत्तर:
लङ्कादहनान्तरं रामाज्ञया हनुमान अत्रैव शीतलत्वं प्राप्तवान् अतः एतस्य हनुमान्धारा इति नाम प्रसिद्धम्। (लंका के दहन के बाद राम की आज्ञा से हनुमान् ने यहीं ठण्डक प्राप्त की, अतः इसका हनुमान् धारा नाम प्रसिद्ध हुआ।)

(घ) चित्रकूटे कः विश्वविद्यालयः अस्ति? (चित्रकूट में कौन-सा विश्वविद्यालय है?)
उत्तर:
अत्र महात्मागान्धिग्रामोदयविश्वविद्यालयः अस्ति। (यहाँ महात्मा गान्धी ग्रामोदय विश्वविद्यालय है।)

MP Board Class 8 Sanskrit Chapter 12 प्रश्न 3.
रिक्त स्थानं पूरयत(रिक्त स्थान की पूर्ति करो-)
(क) चित्रकूटं …………. मध्ये स्थितम्।
(ख) रामचन्द्र: …………. यावत् निवासं कृतवान्।
(ग) चित्रकूटे द्वे ………….. स्तः।
(घ) सघनवनमध्ये ……….. विद्यते।
(ङ) चित्रकूटे …………. नंदी प्रसिद्धा।
उत्तर:
(क) विन्ध्यपर्वतमालायाः
(ख) एकादशवर्षाणि
(ग) नैसर्गिके गुहे
(घ) अनुसूयाश्रमः
(ङ) मन्दाकिनी।

MP Board Solutions

Sanskrit Chapter 12 Class 8 MP Board प्रश्न 4.
उचितपदेन योजयत(उचित शब्द जोड़ो-)
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 12 चित्रकूटम् 1
उत्तर:
(क) → (ii)
(ख) → (iv)
(ग) → (i)
(घ) → (iii)

Sanskrit Class 8 Chapter 12 MP Board प्रश्न 5.
कोष्ठकात् शब्दान् चित्वा प्रश्ननिर्माणं कुरुत (कोष्ठक से शब्दों को चुनकर प्रश्न निर्माण करो-)
(कस्मिन्, कस्याः, कीदृशानि, कस्मात्, के) (किसमें, किसका, कैसे, किसके, कौन)

(क) चित्रकूट सतना मण्डले अस्ति। (चित्रकूट सतना मण्डल में है।)
उत्तर:
चित्रकूटं कस्मिन् मण्डले अस्ति? (चित्रकूट किस मण्डल में है?)

(ख) रामघट्टः मन्दाकिन्याः तटे अस्ति। (रामघाट मन्दाकिनी के तट पर है।)
उत्तर:
रामघट्टः कस्याः तटे अस्ति? (रामघाट किसके तट पर है?)

(ग) चित्रकूटे संघनानि वनानि सन्ति। (चित्रकूट में सघन वन हैं।)
उत्तर:
चित्रकूटे कीदृशनि वनानि सन्ति? (चित्रकूट में कैसे वन हैं?)

(घ) रामघट्टात् नातिदूरं जानकीकुण्डम्। (रामघाट के पास में जानकी कुण्ड है।)
उत्तर:
कस्मात् नातिदूरं जानकीकुण्डम्? (किसके पास में जानकीकुण्ड है?)

(ङ) चित्रकूटे द्वे नैसर्गिके गुहे स्तः। (चित्रकूट में दो प्राकृतिक गुफाएँ हैं।)
उत्तर:
चित्रकूटे के नैसर्गिक गुहे स्तः? (चित्रकूट में कितनी प्राकृतिक गुफाएँ हैं?)

Class 8 Sanskrit Chapter 12 प्रश्न 6.
शब्दं/धातुं प्रत्ययं च लिखत(शब्द या धातु और प्रत्यय लिखो-)
उत्तर:
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 12 चित्रकूटम् 2

MP Board Class 8th Sanskrit Chapter 12 प्रश्न 7.
विभक्तिं, लिङ्ग, वचनं च लिखत(विभक्ति, लिंग और वचन लिखो-)
उत्तर:
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Chapter 12 चित्रकूटम् 3

MP Board Solutions

चित्रकूटम् हिन्दी अनुवाद

मध्यप्रदेशस्य सतनामण्डले विन्ध्यपर्वतमालायाः मध्ये नैसर्गिकेऽतरिमणीये विस्तृते क्षेत्रे तीर्थस्थलं चित्रकूटं स्थितम् अस्ति। इदं स्थलं नगरकोलाहलरहितम् प्राकृतिकसौन्दर्यसम्पन्नम् अस्ति। अत्र आगमनेन दर्शनेन च सहजतया आनन्दानुभूतिः जायते। चित्रकूटे सघनानि वनानि सन्ति, अत्र कल-कलनादपूरिताः निर्झराः अपि वर्तन्ते। सर्वत्र हरीतिमा राजते। चित्रकूटस्य धार्मिक, सांस्कृतिक, नैसर्गिकम् अपि महत्त्वं विद्यते। कथ्यते यत्-भगवान् रामचन्द्रः वनवानसकाले सीतालक्ष्मणाभ्यां सह एकादशवर्षाणि यावत् चित्रकूटे एवं निवासं कृतवान्। महर्षिः अत्रिः, साध्वी अनुसूया च अत्रैव तपस्यां कृत्वा आत्मज्ञानम् अलभेताम्। जनश्रुत्यनुसारम् अत्रैव अनसूया ब्रह्म-विष्णु-महेशानाम् स्वतपसा बालरूपेण साक्षात्कारं कृतवती। अत्र अनेकानि दर्शनीयानि स्थलानि सन्ति। यथा.

अनुवाद :
मध्य प्रदेश के सतना जिले में विन्ध्य पर्वतमाला के बीच में प्राकृतिक अति मनोहर विस्तृत क्षेत्र में तीर्थस्थल चित्रकूट स्थित है। यह स्थल नगर के शोरगुल से रहित प्राकृतिक सौन्दर्य से सम्पन्न है। यहाँ आने और देखने से स्वाभाविक रूप से आनन्द की अनुभूति होती है। चित्रकूट में घने वन हैं, यहाँ कल-कल के स्वर से भरपूर झरने भी हैं। सब जगह हरियाली सुशोभित होती है। चित्रकूट का धार्मिक, सांस्कृतिक और स्वाभाविक महत्व भी है। कहा जाता है कि भगवान् रामचन्द्र ने वनवास के समय में सीता और लक्ष्मण के साथ ग्यारह वर्ष तक चित्रकूट में ही निवास किया। महर्षि अत्रि और साध्वी अनुसूया ने यहीं तपस्या करके आत्मज्ञान प्राप्त किया। जनश्रुति के अनुसार यहीं अनुसूइया ने ब्रह्मा, विष्णु और महेश का अपनी तपस्या से बालरूप में साक्षात्कार किया। यहाँ अनेक देखने योग्य स्थल हैं। जैसे-

रामघट्टः-मन्दाकिन्याः तटे रामघट्टः अस्ति। अयम् अतीवरमणीयः घट्टः। अत्र साधूनां महात्मनां तीर्थयात्रिणांच प्रायःसम्मर्दः भवति। सूर्योदयात् सूर्यास्तंयावत्मन्त्रोच्चारणेन वातावरणं गुञ्जायितं भवति। सन्ध्याकाले नीराजनसमये। मनोरमदृश्यं भवति। अत्र नौकाविहारस्य आनन्दाः अपि यात्रिभिः लभ्यन्ते।

अनुवाद :
रामघाट-मन्दाकिनी के तट पर रामघाट। है। यह बहुत सुन्दर घाट है। यहाँ साधुओं, महात्माओं और तीर्थयात्रियों की प्रायः भीड़ होती है। सूर्योदय से सूर्यास्त तक मन्त्रों के उच्चारण से वातावरण गूंजता रहता है। शाम को आरती के समय मनोरम दृश्य होता है। यहाँ नौका विहार का आनन्द भी यात्रियों के द्वारा लिया जाता है।

कामदगिरिः-कामदगिरिस्थलस्य धार्मिकम् महत्त्वं लोकप्रसिद्धम्। एतत् स्थलं हरीतिमाच्छादितम् अस्ति। अत्र श्रद्धालवः भगवतः रामस्य प्रतीकस्वरूपं चरणचिह्नम् पूजयन्ति। मान्यता अस्ति यद् भरतः अयोध्यावासिभिः सह रामं पुनः अयोध्याम् आनेतुम् अत्रैव प्रार्थितवान्। अत्रैव समीपे भरतमिलापमन्दिरम् अस्ति। कामदगिरेः प्रदक्षिणाः जनैः क्रियते।

अनुवाद :
कामदगिरि-कामदगिरि स्थल का धार्मिक महत्व संसार में प्रसिद्ध है। यह स्थल हरियाली से ढका है। यहाँ श्रद्धालु भगवान् राम के प्रतीक स्वरूप चरण चिन्ह को पूजते हैं। मान्यता है कि भरत ने अयोध्यावासियों के साथ राम से पुनः अयोध्या आने के लिए यहीं प्रार्थना की थी। यहीं पास में भरतमिलाप मन्दिर है। कामदगिरि की प्रदक्षिणा (परिक्रमा) लोगों के द्वारा की जाती है।

जानकीकुण्डम्-रामघट्टात् नातिदूरम् एव जानकीकुण्डम् अस्ति। तत्र नौकया अपि गन्तुं शक्यते। अत्र मन्दाकियाः शान्तं जलम् अतीतस्मृतिपूरितम् इव स्थिरम् भाति। वनवासे सीता अत्रैव स्नानं करोति स्म। अत एव एतस्य नाम जानकीकुण्डम् इति प्रसिद्धम्।

अनुवाद :
जानकी कुण्ड-रामघाट से पास में ही जानकी कुण्ड है, वहाँ नाव से भी जाया जा सकता है। यहाँ मन्दाकिनी का शान्त जल प्राचीन स्मृतियों (यादों) से भरा सा स्थिर सुशोभित होता है। वनवास में सीता यहीं स्नान करती थीं। इसलिए ही इसका नाम जानकी कुण्ड प्रसिद्ध हुआ।

अनुसूयाश्रमः-सघनवनमध्ये अनुसयाश्रमः विद्यते। अत्र पक्षिणां कलरवः, निर्झरझर्झरध्वनिः शीतलवायुः च मनांसि रञ्जयन्ति। मन्दाकिन्याः उद्गमस्थलम् एतदेव। अत्र ब्रह्म-विष्णु-महेशात्रि-अनसूयादयः तपस्यां अकुर्वन्।

अनुवाद :
अनुसूया का आश्रम-घने वन के बीच में अनुसूया का आश्रम है। यहाँ पक्षियों की आवाज, झरने की झर-झर ध्वनि और शीतल वायु मन को प्रसन्न करती है। मंदाकिनी का उद्गम स्थल यही है। यहाँ ब्रह्मा, विष्णु, महेश, अत्रि, अनुसूया आदि ने तपस्या की।

स्फटिकशिला-जानकीकुण्डसमीपे एव विशाल शिला दर्शनीया वर्तते। अत्रैव जयन्तः काकरूपेण सीताचरणे चञ्चुप्रहारं कृतवान् आसीत् इति प्रसिद्धम्।

अनुवाद :
स्फटिकशिला-जानकी कुण्ड के पास में ही विशाल शिला देखने योग्य है। यहीं जयन्त (इन्द्र का पुत्र, काक रूप धारी) ने काक के रूप में सीता के चरणों में चोंच से प्रहार किया था। ऐसा प्रसिद्ध है।

MP Board Solutions

गुप्तगोदावरी-चित्रकूटतः पञ्चकोशदूरं नयनाभिरामं सौन्दर्ययुक्तं गुप्तगोदावरीस्थलं वर्तते। अत्र द्वे नैसर्गिक गुहे स्तः। अत्र निरन्तरं जलम् प्रवहति।

अनुवाद :
गुप्त गोदावरी-चित्रकूट से पाँच कोश दूर नयनाभिराम (आँखें को प्रसन्न करने वाले) सौन्दर्य से युक्त गुप्त गोदावरी स्थल है। यहाँ दो स्वाभाविक गुफाएँ हैं। यहाँ लगातार जल बहता है।

हनुमान्धारा-अत्र उच्चस्थलात् जलम्पतति। जलप्रपातः अत्र खलु द्रष्टव्यः एव। लङ्कादहनानन्तरं रामाज्ञया हनुमान् अत्रैव शीतलत्वं प्राप्तवान् अतः एतस्य नाम हनुमान्धारा इति जनश्रुतिः।

अनुवाद :
हनुमान धारा-यहाँ ऊँचे स्थान से पानी गिरता है। निश्चित ही जल प्रपात यहाँ देखने योग्य है। लंका दहन के बाद राम की आज्ञा से हनुमान ने यहीं ठण्डक प्राप्त की थी। इसलिए इसका नाम हनुमान धारा है ऐसा लोकापवाद है।

ग्रामोदयविश्वविद्यालयः-अत्र राष्ट्रसेवकेन नानाजीदेशमुखेन ग्रामोद्धारभावनया नवीनः प्रकल्पः स्थापितः। चित्रकूटग्रामोदयविश्वविद्यालयः। साम्प्रतं सः महात्मागान्धिग्रामोदयविश्वविद्यालयः इति नाम्ना। प्रसिद्धः। अत्र प्राकृतिकचिकित्साप्रकल्पः अपि वर्तते। कृषेः-अनुसन्धानकार्येषु अत्र महती प्रगतिः दृश्यते।

अनुवाद :
ग्रामोदय विश्वविद्यालय-यहाँ राष्ट्रसेवक नानाजी देशमुख ने गाँव के उद्धार की भावना से नवीन प्रकल्प स्थापित किया। ‘चित्रकूट ग्रामोदय विश्वविद्यालय’, इस समय वह ‘महात्मा गान्धी ग्रामोदय विश्वविद्यालय’ नाम से प्रसिद्ध है। यहाँ प्राकृतिक चिकित्सा प्रकल्प भी है। कृषि के अनुसन्धान के कार्यों में यहाँ बहुत प्रगति दिखाई देती है।

चित्रकूटम् शब्दार्थाः

मण्डले = जिले में। नैसर्गिके = प्राकृतिक रूप में। अतीतस्मृतिपूरितम् = प्राचीन स्मृतियों (यादों) से भरा। सहजतया = स्वाभाविक रूप से। कल-कलनादपूरिताः = कल-कल स्वर से भरपूर। जयन्तः = इन्द्र का पुत्र (काक रूप -धारी)।सम्मर्दः=भीड़ (समूह)। चञ्चुप्रहारम्=चोंचसे प्रहार। गुंजायितम् = गुंजित हुआ। गुहे = दो गुफाएँ। नीराजनासमये = आरती के समय। प्रकल्पः = विचार। यात्रिभिः = यात्रियों के द्वारा।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 9 ग्रामजीवनम्

In this article, we will share MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 9 ग्रामजीवनम् Pdf, Sanskrit Class 7 Chapter 9, these solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 9 ग्रामजीवनम्

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 9 अभ्यासः

Class 7 Sanskrit Chapter 9 Gram Jeevanam प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) दीपेशः कं ग्रामं भ्रमणार्थम् अगच्छत्? [दीपेश कौन-से गाँव घूमने गया था?]
उत्तर:
रामपुर ग्राम

(ख) ग्रामीणानां व्यवहारः कथम् अस्ति? [ग्रामीणों का व्यवहार कैसा था?]
उत्तर:
सरलः प्रेमपूर्णश्च

(ग) देशस्य आधारः कः? [देश का आधार क्या है?]
उत्तर:
ग्रामः एव

MP Board Solutions

(घ) देशोन्नतिः कुत्र सन्निहिता? [देश की उन्नति किसमें समाहित है?]
उत्तर:
ग्रामोन्नतौ

(ङ) दीपेशस्य छात्रावासः कस्मिन् नगरे अस्ति? [दीपेश का छात्रावास किस नगर में स्थित है?]
उत्तर:
(ङ) इन्दौर नगरे।

Class 7 Sanskrit Chapter 9 MP Board प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) ग्रामं परितः किं किम् अस्ति? [गाँव के चारों ओर क्या-क्या है?]
उत्तर:
ग्रामं परितः कृषि भूमिः, गोचारणभूमिः, विभिन्नवृक्षाश्च सन्ति। [गाँव के चारों ओर खेती करने योग्य भूमि, चरागाह भूमि तथा अनेक तरह के वृक्ष हैं।]

(ख) ग्रामे के के पशवः सन्ति? [गाँव में कौन-कौन से पशु हैं?]
उत्तर:
ग्रामे धेनवः, महिष्यः, बलीवर्दादयः पशवः सन्ति। [गाँव में गायें, भैंस, बैल आदि पशु हैं।]

(ग) झिरीग्रामस्य महद् वैशिष्ट्यं किम्? [झिरीग्राम की सबसे बड़ी विशेषता क्या है?]
उत्तर:
झिरीग्रामस्य इदं महद् वैशिष्ट्यं यत् प्रायः सर्वे जनाः संस्कृतेन एव भाषन्ते। [झिरी गाँव की यह बड़ी विशेषता है कि प्रायः सभी लोग संस्कृत में ही बोलते हैं।]

(घ) हट्टे विक्रेतारः किं किं विक्रीणन्ति? [हाट में विक्रेता क्या-क्या बेचते हैं?]
उत्तर:
हट्टे विक्रेतारः नित्योपयोगिवस्तुनि, हस्तशिल्पकला वस्तूनि, गोधूमचणकादिखाद्यवस्तूनि, गृहोपयोगिवस्तूनि विक्रीणन्ति।
[हाट में विक्रेता प्रतिदिन प्रयोग में आने वाली वस्तुएँ, हस्तशिल्पकला की वस्तुएँ, गेहूँ, चना आदि खाद्य वस्तुएँ, घर के उपयोग की वस्तुएँ बेचते हैं।]

MP Board Solutions

(ङ) कृषकाः कथं कृषिकर्म कुर्वन्ति? [किसान किस तरह खेती करते हैं?]
उत्तर:
कृषकाः तापंशीतं वृष्टिं सहित्वा कृषिकर्म कुर्वन्ति। [किसान गर्मी, जाड़ा और वर्षा को सहन करके कृषिकर्म करते हैं।]

MP Board Class 7 Sanskrit Chapter 9 प्रश्न 3.
रेखांकित शब्दों के आधार पर प्रश्न निर्माण करो-
(क) छात्रावासे स्थित्वा सम्यक् अध्ययनं करोमि।
(ख) मासिकमूल्याङ्कने भगिन्याः प्रथमस्थानम् स्यात्।
(ग) ग्रामं परितः कृषिभूमिः अस्ति।
(घ) वास्तविक भारतं नाम ग्राम एव।
(ङ) तैः सह मिलित्वा वार्तालापं कृतवन्तः।
उत्तर:
(क) कुत्र स्थित्वा सम्यक् अध्ययनं करोमि?
(ख) कस्मिन् भगिन्याः प्रथम स्थानम्?
(ग) कम् परितः कृषिभूमिः अस्ति?
(घ) वास्तविक भारतं नाम कः एव?
(ङ) तैः सह मिलित्वा किं कृतवन्तः?

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 9 प्रश्न 4.
पाठ के आधार पर क्त्वान्त पदों को लिखो-
(क) मिलति (मिल् + क्त्वा)
(ख) पश्यति (दृश + क्त्वा)
(ग) करोति (कृ + क्त्वा)
(घ) सहति (सह् + क्त्वा)
(ङ) स्मरति (स्मृ + क्त्वा)
(च) शृणोति (श्रु + क्त्वा)
(छ) गच्छति (गम् + क्त्वा)
(ज) पठति (पठ् + क्त्वा)।
उत्तर:
(क) मिलित्वा
(ख) दृष्ट्वा
(ग) कृत्वा
(घ) सहित्वा
(ङ) स्मृत्वा
(च) श्रुत्वा
(छ) गत्वा
(ज) पठित्वा।

MP Board Solutions

Class 7 Sanskrit Chapter 9 प्रश्न 5.
उदाहरण के अनुसार ल्यबन्त रूपों को लिखो
(क) उत् + स्था + ल्यप्
(ख) वि + की + ल्यप
(ग) स्वी + कृ + ल्यप्
(घ) प्र + क्षाल् + ल्यप्
(ङ) वि + चिन्त + ल्यप्
(च) वि + ज्ञा + ल्यप्
(छ) वि + लिख् + ल्यप्
(ज) उप + कृ + ल्यप्
(झ) आ + गम् + ल्यप्।
उत्तर:
(क) उत्थाप्य
(ख) विक्रीय
(ग) स्वीकृत्य
(घ) प्रक्षाल्य
(ङ) विचिन्त्य
(च) विज्ञाप्य
(छ) विलिख्य
(ज) उपकृत्य
(झ) आगम्य।

Class 7th Sanskrit Chapter 9 MP Board प्रश्न 6.
क्त्वा/ल्यप् के योग से वाक्यों को जोड़ो-
(क) बालकः फलं खादति। – दुग्धं पिबति।
(ख) कविः संस्कृतिं जानाति। – काव्यं लिखति।
(ग) ऋचा गृहम् आगच्छति। – गृहकार्य करोति।
(घ) अर्चकः देवालयं गच्छति। – पूजां करोति।
(ङ) माता शाकानि आनयति। – पाकं करोति।
(च) जनकः प्रभाते उत्तिष्ठति। – योगाभ्यासं करोति।
(छ) दीपेशः हस्तं प्रक्षालयति। – भोजनं करोति।
(ज) समिधा मनसि विचिन्तयति। – लेखं लिखति।
(झ) आराधना स्नानं करोति। – पूजां करोति।
(ञ) विक्रेता वस्तूनि विक्रीणाति। – धनं अर्जयति।
उत्तर:
(क) बालकः फलं खादित्वा दुग्धं पिबति।
(ख) कविः संस्कृतं ज्ञात्वा काव्यं लिखति।
(ग) ऋचा गृहम् गत्वा गृहकार्यं करोति।
(घ) अर्चकः देवालयं गत्वा पूजां करोति।
(ङ) माता शाकानि आनीय पाकं करोति।
(च) जनकः प्रभाते उत्थाय योगाभ्यासं करोति।
(छ) दीपेशः हस्तं प्रक्षाल्य भोजनं करोति।
(ज) समिधा मनसि विचिन्तय लेखं लिखति।
(झ) आराधना स्नानं कृत्वा पूजां करोति।
(ञ) विक्रेता वस्तूनि विक्रीय धनं अर्जयति।

MP Board Solutions

Class 7th Sanskrit Chapter 9 प्रश्न 7.
भिन्न प्रकृति वाले शब्द को चुनो-
(क) गत्वा, पठित्वा, भूत्वा, हसित्वा, पठितुम्।
(ख) दुग्धं, दधि, नवनीतं, तक्रम्, रोटिका।
(ग) भ्राता, भगिनी, माता, पिता, शिक्षकः।
(घ) काकः, कोकिलः, कपोतः, शुकः, मत्स्यः।
उत्तर:
(क) पठितुम्
(ख) रोटिका
(ग) शिक्षकः
(घ) मत्स्यः।

ग्रामजीवनम् हिन्दी अनुवाद

(पत्रवाहक द्वारघण्टिकां वादयति। दीपिका द्वारम् उद्घाट्य पत्रवाहकात् पत्रं स्वीकृत्य मातरं प्रसन्नतया वदति, “अम्ब! अम्ब! पश्य भ्रातुः पत्रम्” इति उक्त्वा मात्रे पत्रं ददाति। माता पत्रं पठति।)

छात्रावासः
उत्कृष्टविद्यालयः
इन्दौरनगरम्
दिनाङ्क-११-१०-०५

पूज्यमातृपितृचरणयोः
सादरं प्रणामाः।
अहम् अत्र कुशली अस्मि। छात्रावासे स्थित्वा सम्यक अध्ययनं करोमि। गृहे सर्वेषां कुशलं प्रार्थयामि। भवती स्वस्था भूत्वा पूर्ववत् गृहकार्याणि करोति इति ज्ञात्वा अहं सन्तुष्टः अस्मि। मासिकमूल्याङ्कने भगिन्याः प्रथमस्थानमेव स्यात् इति चिन्तयामि।

अनुवाद :
(पत्रवाहक (डाकिया) द्वार की घण्टी बजाता है। दीपिका द्वार खोलकर पत्रवाहक से पत्र लेकर माता को प्रसन्नतापूर्वक बतलाती है,”माँ ! माँ ! देखो भाई का पत्र” ऐसा कहकर माता को पत्र दे देती है। माता पत्र पढ़ती है।)

छात्रावास
उत्कृष्टविद्यालय
इन्दौर नगर
दिनांक-११-१०-०५

पूजनीय माता-पिता,
सादर प्रणाम।
मैं यहाँ कुशलपूर्वक हूँ। छात्रावास में रहकर ठीक तरह से अध्ययन करता हूँ। घर में सबकी कुशलता के लिए प्रार्थना करता हूँ। आप स्वस्थ होकर पहले की तरह घर के कार्यों को करती हो, यह जानकर मैं सन्तुष्ट हूँ। मासिक मूल्यांकन में बहन का पहला स्थान ही होगा-ऐसा मैं सोचता हूँ।

अहं विगतसप्ताहे अस्माकं विद्यालयस्य छात्रैः सह मिलित्वा रामपुरग्रामं भ्रमणार्थम् अगच्छम्। तं ग्रामं दृष्ट्वा अहम् अतिप्रसन्न अभवम्। ग्रामं परितः कृषिभूमिः, गोचारणभूमिः विभिन्नवृक्षाश्च सन्ति। ग्रामस्य पार्वे एका नदी प्रवहति। अतः अत्र शुद्धवायुः वहति। एषः ग्रामः नगरात् दूरे स्थित्वा औद्योगिकप्रदूषणात् रहितः अस्ति। अतः पशुपक्षिणः अत्र स्वच्छन्दतया विचरन्ति। अस्मिन् ग्रामे धेनवः महिष्यः बलीवर्दादयः बहवः पशवः सन्ति। अत्र ग्रामे जनाः प्रायः कृषिकार्यं कृत्वा सरलजीवनं यापयन्ति। परिश्रमशीला एते कृषकाः ताप शीतं वृष्टिं सहित्वा कृषिकर्म कुर्वन्ति । ग्रामीणानां व्यवहार सरलः प्रेमपूर्णश्च अस्ति।

MP Board Solutions

अनुवाद :
मैं पिछले सप्ताह अपने विद्यालय के छात्रों के साथ मिलकर रामपुर गाँव को घूमने के लिए गया था। उस गाँव को देखकर मैं बहुत प्रसन्न हुआ। गाँव के चारों ओर कृषि भूमि, पशुओं के चराने की भूमि (चरागाह) तथा अनेक प्रकार के वृक्ष हैं। गाँव के पास में एक नदी बहती है। अतः यहाँ शुद्ध हवा बहती है। यह गाँव नगर (शहर) से दूर स्थित होने के कारण औद्योगिक प्रदूषित से रहित है। इसलिए पशु-पक्षी यहाँ आजादी से विचरण करते हैं। इस गाँव में गायें, भैंस, बैल आदि बहुत से पशु हैं। यहाँ गाँव में लोग प्रायः कृषि कार्य करके सरल जीवन बिताते हैं। परिश्रम करने के स्वभाव वाले ये किसान गर्मी, जाड़ा और वर्षा को सहन करके खेती के काम को करते हैं। गाँववासियों का जीवन सरल और प्रेमपूर्ण है।

वयं तैः सह मिलित्वा वार्तालापं कृत्वा ग्रामजीवनविषये ज्ञातवन्तः। तत्र प्रभूतं दुग्धं, दधि, नवनीतं, हरितशाकानि, उष्णस्निग्धरोटिकाश्च खादित्वा हट्ट अगच्छाम। तस्मिन् साप्तहिकहट्टे विविधता: आपणाः भवन्ति। एतं हट्टम् आगत्य विक्रेतारः नित्योपयोगिवस्तूनि, हस्तशिल्पकलावस्तूनि, गोधूमचणकादिखाद्यवस्तूनि, गृहोपयोगिवस्तूनि च विक्रीय धनम् अर्जयन्ति। ग्रामवासिनः हट्टात् वस्तूनि स्वीकृत्य गच्छन्ति। कक्षायां पठितम् आसीत् यत् “अस्माकं देशः कृषिप्रधानः अस्ति, देशस्य अधिकाः जनाः ग्रामे वसन्ति, ग्रामः एव देशस्य आधारः” इति स्मृत्वा इदानीं ज्ञातं यत् “वास्तविकं भारतं नाम ग्राम एव, ग्रामोन्नती एव देशोन्नतिः सन्निहिता” इति।

भवतु, पत्रं समापयामि। ग्रीष्मावकाशे वयं सर्वे मिलित्वा समीपस्थं “झिरी” ग्रामं गत्वा तत्रत्यं प्राकृतिक सौन्दर्यं द्रक्ष्यामः। तस्य ग्रामस्य इदं महद् वैशिष्ट्यं यत् प्रायः सर्वे जनाः संस्कृतेन एव भाषनते। आगामिमासे मम अर्द्धवार्षिकपरीक्षा अस्ति। अन्यत् सर्वं शुभम्। सर्वेभ्यः पुनर्नमस्कार। पत्रोत्तरस्य प्रतीक्षारतः।

भवतः पुत्रः
दीपेशः

अनुवाद :
हमने उनके साथ मिलकर बातें करते हुए गाँव के जीवन के विषय में जानकारी ली। वहाँ बहुत-सा दूध, दही, मक्खन, हरी सब्जियाँ, गर्म चिकनी रोटियाँ खाकर हाट (पैंठ) को गये। उस साप्ताहिक हाट में (पैंठ में) अनेक प्रकार की दुकानें होती हैं। इस हाट में आकर विक्रेता (बेचने वाले) रोजाना के उपयोग में आने वाली वस्तुओं, हस्तशिल्पकला की वस्तुएँ, गेहूँ, चना आदि खाद्य वस्तुएँ और घर के उपयोग की वस्तुओं को बेचकर धन कमाते हैं। गाँव के निवासी हाट से वस्तुओं को अपने आप खरीदकर ले जाते हैं। कक्षा में पढ़ा था कि “हमारा देश कृषि प्रधान है, देश के अधिकतर लोग गाँवों में रहते हैं। गाँव ही देश के आधार हैं।” इसे स्मरण करके अब ज्ञात हुआ है कि “वास्तविक भारत तो गाँवों में ही है, गाँवों की उन्नति में ही देश की उन्नति निहित है।”

ठीक है, पत्र समाप्त करता हूँ। गर्मी के अवकाश में हम सभी मिलकर पास में स्थित ‘झिरी’ नामक गाँव को जाकर वहाँ के प्राकृतिक सौन्दर्य को देखेंगे। उस गाँव की यह बड़ी विशेषता है कि प्रायः सभी लोग संस्कृत में ही बोलते हैं। आने वाले महीने में मेरी अर्द्धवार्षिक परीक्षा है। अन्य सभी ठीक-ठाक है। सभी को फिर से नमस्ते। पत्रोत्तर की प्रतीक्षा में।

आपका पुत्र
दीपेश

ग्रामजीवनम् शब्दार्थाः

विगतसप्ताहे = पिछले सप्ताह में। सहित्वा = सहन करके। गोचारणभूमिः = गाय चराने के लिए भूमि या चरागाह। स्वच्छन्दं = स्वतंत्र रूप से। बलीवाः = बैल। हट्टः = बाजार, पैंठ। द्रस्यामः = देखेंगे। प्रभूतं = अत्यधिक मात्रा में। महद् वैशिष्ट्यम् = महती विशेषता। दृष्ट्वा = देखकर। परितः = चारों ओर। महिष्यः = भैंसें। वृष्टिः = बरसात। आपणाः = दुकानें। अम्ब! = माँ (सम्बोधन)। सन्निहिता = छिपी हुई है। भाषन्ते = बोलते हैं।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions

MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 5 Coal and Petroleum

In this article, we will share MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 5 Coal and Petroleum Pdf, Class 8 Science Chapter 5, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 5 Coal and Petroleum

MP Board Class 8th Science Coal and Petroleum NCERT Textbook Exercises

MP Board Class 8 Science Chapter 3 Coal And Petroleum Question 1.
What are the advantages of using CNG and LPG as fuels?
Answer:
The advantages of using CNG and LPG as fuels are:

  1. CNG and LPG are a non-polluting fuel vehicles.
  2. CNG is used for power generation.
  3. LPG can be used directly for burning in homes and factories.
  4. CNG and LPG fuels are easy to store.

MP Board Class 8 Science Chapter 5 Question 2.
Name the petroleum product used for surfacing of roads.
Answer:
These days bitumen is used for surfacing of roads in place of coal-tar.

MP Board Solutions

Class 8 Science Chapter 5 MP Board Question 3.
Describe how coal is formed from dead vegetation. What is this process called?
Answer:
About 300 million years ago, the earth had dense forests in low lying wetland areas. Due to natural processes like flooding, these forests got buried under the soil. As more soil deposited over them, they were compressed. The temperature also rose as they sank deeper and deeper. Under high pressure and high temperature, dead plants got slowly converted to coal. As coal contains mainly carbon, the slow process of conversion of dead vegetation into coal is called carbonisation. Since it was formed from the remains of vegetation, coal is also called a fossil fuel.

MP Board Class 8th Science Chapter 5 Question 4.
Fill in the blanks:
(a) Fossil fuels are and
(b) Process of separation of different- constituents from petroleum is called
(c) Least polluting fuel for vehicle is
Answer:
(a) coal, petroleum, natural gas.
(b) refining
(c) CNG.

MP Board Solutions

MP Board Class 8th Science Chapter 3 Coal And Petroleum Question 5.
Tick TruelFalse against the following statements:
(a) Fossil fuels can be made in the laboratory. (T/F)
(b) CNG is more polluting fuel than petrol. (T/F)
(c) Coke is almost pure form of carbon. (T/F)
(d) Coal tar is a mixture of various substances. (T/F)
(e) Kerosene is not a fossil fuel. (T/F)
Answer:
(a) False, (b) False, (c) True, (d) True, (e) True.

MP Board Class 8 Chapter 5 Question 6.
Explain why fossil fuels are exhaustible natural resources.
Answer:
Coal, petroleum and natural gas are fossil fuels. The amount of these resources is limited in nature and is used by human activities. This is why fossil fuels are exhaustible natural resources.

MP Board Solutions

Class 8 MP Board Science Chapter 5 Question 7.
Describe characteristics and uses of coke.
Answer:
Coke is obtained as a solid residue by heating coal in a closed tube in the absence of air. Coke is a tough porous black substance. It is almost pure form of carbon. Uses of Coke:

  1. It is used in the manufacture of steel.
  2. It is used in the extraction of many metals.

Class 8 MP Board Chapter 5 Question 8.
Explain the process of formation of petroleum.
Answer:
Petroleum was formed from organisms living in the sea. As these organisms died, their bodies settled at the bottom of the sea and got covered with layers of sand and clay. Over millions of years, absence of air, high temperature and high pressure transformed the dead organisms into petroleum and natural gas.

MP Board Solutions

MP Board Class 8 Subject Science Chapter 5 Question 9.
The following table shows the total power shortage in India from 1991-1997. Show the data in the form of a graph. Plot shortage percentage for the years on the Y-axis and the year on the X-axis.
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 5 Coal and Petroleum 1
(Source: CME, D&B researchcea.nic.in)
Answer:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 5 Coal and Petroleum 2

MP Board Class 8th Science Coal and Petroleum NCERT Intext Activities and Projects

Activity 5.1

Make a list of various materials used by us in daily life and classify them as natural and man-made.
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 5 Coal and Petroleum 3

MP Board Class 8th Science Coal and Petroleum NCERT Additional Important Questions

A. Short Answer Type Questions

Class 8 Science Chapter 3 MP Board Coal And Petroleum Question 1.
Define inexhaustible natural resources with examples.
Answer:
These resources are present in unlimited, quantity in nature and are not likely to be exhausted by human activities. Examples are sunlight, air.

MP Board Solutions

Class 8th Science Chapter 3 Coal And Petroleum Question 2.
Define exhaustible natural resources with examples.
Answer:
The amount of these resources in nature is limited. They can be exhausted by human activities. Examples of these resources are forests, wildlife, minerals, coal, petroleum, natural gas etc.

Class 8 Science Chapter 3 Coal And Petroleum Question 3.
Why charcoal is better fuel than wood?
Answer:
Charcoal is a clean fuel and gives very less smoke which is equivalent to negligible. But wood is not a clean fuel and gives a lot of smoke on burning.

Class 8th Science Chapter 5 Question 4.
Why should we conserve energy?
Answer:
We should conserve energy:

  1. to overcome the problem of energy crisis.
  2. to save non-renewable sources of energy.
  3. to make the sources last long.

MP Board Solutions

8th Science 5th Lesson Question Answer Question 5.
Why are we using coal and petroleum
even though a large amount of sun’s energy is falling on the earth?
Answer:
Even though a large amount of the sun’s energy is falling on earth, it is very much diffused. In order to use sun’s energy we have to collect and concentrate it.

B. Long Answer Type Questions

Class 8 Chapter 5 MP Board Question 6.
What are the uses of LPG?
Answer:
At high pressure, LPG is stored in liquid form. Therefore, it can be filled at high pressure in small cylinders which can be sent for household and industrial uses. When regulator fitted on the cylinder is turned on, pressure inside the cylinder reduces and LPG converts in gaseous form and passes through a pipe to the burner where it is used as fuel.

Chapter 3 Science Class 8 Coal And Petroleum Question 7.
Write a short note on Compressed Nature Gas.
Answer:
Compressed Natural Gas (CNG): Natural gas is mainly composed of methane (CH4) with ethane C2H6 and propane C3H8 gases in lesser amount. Methane is the major component (95%) of the natural gas. Usually petroleum gases are obtained at the top level of petroleum oil in petroleum wells. CNG is natural gas compressed at high pressure. CNG is used as a fuel in houses and in automobiles. It is more pollution free than other fuels.

MP Board Solutions

Class 8 Science Chapter 5 Activity 5.1 Question 8.
Define the term fossil fuel. Name three fossil fuels.
Answer:
The period between 200 to 300 million years ago is known as carboniferous age. During this period large trees covered many areas of the earth. The generations of trees died and were gradually buried. These trees were converted very slowly into peat, then lignite and finally coal. It is called fossil fuels. Examples of fossils fuels are coal, petroleum and natural gas.

Coal And Petroleum Class 8 Questions And Answers Question 9.
What is PCRA? What does it advise?
Answer:
PCRA stands for Petroleum Conservation Research Association. It advises people how to save petrol/diesel while driving. Their tips are:

  • drive at a constant and moderate speed as far as possible.
  • switch off the engine at traffic lights or at a place where one has to wait.
  • ensure correct tire pressure.

MP Board Solutions

MP Board Class 8th Science Solutions

MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals

In this article, we will share MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals

MP Board Class 8th Science Conservation of Plants and Animals NCERT Textbook Exercises

MP Board Class 8 Science Chapter 7 Question 1.
Fill in the blanks:
(a) A place where animals are protected in their natural habitat is called
(b) Species found only in a particular area is known as
(c) Migratory birds fly to far away places because of changes.
Answer:
(a) wildlife sanctuary
(b) endemic
(c) climate.

MP Board Class 8 Science Chapter 5 Conservation Of Plants And Animals Question 2.
Differentiate between the following:
(a) Wildlife sanctuary and biosphere reserve
(b) Zoo and wildlife sanctuary.
(c) Endangered and extinct species
(d) Flora and fauna.
Answer:
(a) Differences between wildlife sanctuary and biosphere reserve:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 1

(b) Differences between zoo and wildlife sanctuary:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 2

(c) Differences between endangered and extinct species:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 3

(d) Differences between flora and fauna:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 4

MP Board Solutions

Class 8 Science Chapter 7 MP Board Question 3.
Discuss the effects of deforestation on the following:
(a) Wild animals
(b) Environment
(c) Villages (Rural areas)
(d) Cities (Urban areas)
(e) Earth
(f) The next generation.
Answer:
Effects of deforestation on:
(a) Wild animals. There will be loss of wildlife due to deforestation. Wild animals will shift to new habitats because of disturbed food chains and habitat.

(b) Environment. Deforestation will leave less trees. Fewer trees will consume less carbon dioxide. This increase in the amount of carbon dioxide in nature will lead to global warming. It will disturb water cycle and reduce rainfall causing deserts.

(c) Village (Rural areas). Deforestation will result in increase in temperature, decrease in rainfall, decrease in soil fertility, and increase in natural calamities like floods and drought.

(d) Cities (Urban areas). Cities flooded with drought-affected villages, will disturb the environment. Food- grains will either not available or if available, they will be costlier. The people will also not get wood for making furniture and buildings.

(e) Earth. Deforestation is a major cause which leads to change in the soil properties. Physical properties of the soil will get affected badly. Soil erosion caused due to floods will remove the top layer of soil. The remaning part of soil will have no humus and thus less fertile. Gradually the land will get converted into desert. On the other hand, the snow of the mountains will melt due to the global warming, and many cities will be flooded causing disaster.

(f) The next generation. The next generation will either be extinct or if at all it exists, they will suffer from ‘diseases and face life without food. So, the next generation will be ill, weak and consequently face extinction.

MP Board Solutions

Science Chapter 7 Class 8 MP Board Question 4.
What will happen if:
(a) we go on cutting tr.ees.
(b) the habitat of an animal is disturbed.
(c) the top layer of soil is exposed.
Answer:
(a) If we go on cutting trees, then

  • Survival of the mankind will become a threat because of low oxygen concentration.
  • We have to face high temperature and pollution level.
  • Natural calamities will disrupt our lives.
  • The water cycle will be disturbed.

(b) If the habitat of an animal is disturbed, then

  • The animals will lost their natural habitat and ultimately at the periphery to become endangered.
  • The survival of animal will be difficult, because of the drought and the rise in temperature.

(c) If the top layer of soil is exposed, then

  • The exposed top layer loses all its nutrients.
  • The water holding capacity of the soil will be decreased.
  • The vegetation will go off from the field, and desertification will be {he result.

MP Board Solutions

MP Board Class 8th Science Chapter 7 Question 5.
Answer in brief:
(a) Why should we conserve biodiversity?
Answer:
We should. conserve biodiversity in order to protect some species of plants and animals from being destroyed.

(b) Protected forests are also not completely safe for wild animals. Why?
Answer:
Protected forests are also not completely safe for wild animals because they may not feel comfortable there. Some people may still kill them for various reasons.

(c) Some tribals depend on the jungle. How?
Answer:
Some tribes depend on the jungles because they get their food and livelihood from forests. People living near forests earn their livelihood by the products obtained from forest.

(d) What are the causes and consequences of deforestation?
Answer:
Causes of the deforestation are growing urbanization and industrialization. Some of the main causes are procuring land for cultivation; building houses and factories/ making furniture and using wood as fuel. Consequences are the desertification and natural calamities. It has also rendered many species of plants and animals unprotected and unconserved.

(e) What is Red Data Book?
Answer:
Red Data Book is the record book and sourcebook of all the endagered animals and plants. Different record books are maintained for endangered animals and endangered plants. Also, there are different Red Data Books for plants, animals and other species.

(f) What do you understand by the term migration?
Answer:
The term migration means the phenomenon of periodical movement of species of birds from its own habitat to some other habitat due to changes in climate. It is for the purpose of breeding and other specific purposes.

MP Board Solutions

Class 8 MP Board Science Chapter 7 Question 6.
In order to meet the ever-increasing demand in factories and for shelter, trees are being continually cut. Is it justified to cut trees for such projects? Discuss and prepare a brief report.
Answer:
Of course, to meet the ever-increasing demand in factories and for shelter, trees are being continually cut, which is not justified at all. If one tree is cut, at least five trees should be grown so that reforestation process will remain continuous. But, if trees are cut blindly and no trees are planted then the earth will face global warming, no rainfall, climatic change, soil erosion and desertification/etc. So, cutting trees for any reason at all is not justified.

MP Board Class 8 Chapter 7 Question 7.
How can you contribute to the maintenance of green wealth of your locality? Make a list of actions to be taken by you.
Answer:
For the maintenance of the green wealth of my locality. I will prefer reforestation in the locality. I shall start a campaign, along with my friends, to make the people of the locality aware of the importance of trees/plants. Once the people become conscious of the importance of plants, they will be requested to do the following:

  1. Each member of each family should plant at least one tree in the monsoon month and take care of the tree.
  2. During summer, they should assure watering of the plants everyday.
  3. On the occasion of birthday, marriage ceremony and other happy occasions, they should gift their friends and relatives a plant in place of costly gifts.
  4. On national holidays, a seminar should be arranged to discuss subjects like importance of plants, environment restoration, biodiversity etc.

MP Board Solutions

Class 8 Science Chapter 7 Question 8.
Explain how deforestation leads to reduced rainfall?
Answer:
Deforestation leads to reduce rainfall because plants are the main agents to maintain the water cycle in the environment. Plants will not absorb water from the soil and will not evaporate water from their leaves to form clouds. If clouds will not be formed then how can we expect rainfall.

Class 8 Science Chapter 7 Table 7.1 Protected Areas For Conservation Question 9.
Find out about national parks in your state. Identify and show their location on the outline map of India.
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 5
Answer:
Do yourself.

Class 8 Science Chapter 7 Short Answer Question 10.
Why should.paper be saved? Prepare a list of ways by which you can save paper.
Answer:
Paper should be saved for the following reasons:

  1. A large number of trees can be saved by saving paper. This can check deforestation.
  2. Saving paper also saves energy and water needed for manufacturing paper.
  3. The amount of harmful chemicals used in papermaking will be reduced by saving paper.

The ways to save paper are as follows:

  • Economical use of paper.
  • Paper should not be burnt.
  • Recycling of paper should be done.

MP Board Solutions

Class 8th Science Chapter 5 Conservation Of Plants And Animals Question 11.
Complete the word puzzle:
Down
1. Species on the verge of extinction.
2. A book carrying information about endangered species.
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 6
5. Consequence of deforestation.

Across
1. Species which have vanished.
3. Species found only in a particular habitat.
4. Variety of plants, animals and micro-organisms found in an area.
Answer:
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 7

MP Board Class 8th Science Conservation of Plants and Animals NCERT Extended Learning – Activities Projects

Is It Justified To Prevent Tribes From Staying In The Core Area Of The Forest Question 1.
Plant at least five different plants in your locality during this academic year and ensure their maintenance till they grow.
Answer:
Do yourself.

Conservation Of Plants And Animals Question Answer Question 2.
Promise yourself that this year you will gift at least 5 plants to your friends and relatives on their achievements, or on occasions like birthdays. Ask your friends to take proper care of these gifted plants and encourge them to gift plants to their friends on such occasions. At the end of the year count the plants that have been gifted through this chain.
Answer:
Do yourself.

Class 8 Science Chapter 7 Conservation Of Plants And Animals Question Answer Question 3.
Is it justified to prevent tribals from staying in the core area of the forest? Discuss the matter in your class and note down the points for and against the motion in your notebook.
Answer:
It is not justified in my opinion to prevent triabals from staying in the core area of a forest. It is their natural habitat. They are not any threats to animals and plants as their life is centred around plants and animals. They don’t destroy forest or kill animals unnecessarily. Forest for them is as important as for other animals and plants.

Class 8 Science Chapter 7 Question Answer Question 4.
Study the biodiversity of a park nearby. Prepare a detailed report with photographs and sketches of the flora and fauna.
Answer:
Do yourself.

MP Board Solutions

Science Class 8 Chapter 7 Question 5.
Make a list of the new information you have gathered from this chapter. Which information did you find the most interesting and why?
Answer:

  • We have learnt how deforestation can destroy biodiversity.
  • We have learnt about the actual meaning of biodiversity.
  • We have also gathered new informations about extinct and endangered animals.
  • We did not know anything about Red Data Book but now we have learnt about it through this lesson.

Class 8 Science Chapter 5 Conservation Of Plants And Animals Question 6.
Make a list of various uses of papers. Observe currency notes carefully. Do you find any difference between a currency paper and paper of your notebook? Find out where currency paper is made.
Answer:
Paper is very useful for us:

  • Our books and notebooks are all made up of paper.
  • Most of our currency is made up of paper.
  • All legal informations and other important informations are encoded on papers.
  • Paper is used to make bags, containers, package materials etc. The paper used to make currency is stiffer than the normal paper and is transparent to some extent.

Class 8 Chapter 7 Science MP Board Question 7.
Karnataka Government had launched ‘Project Elephant’ to save Asian elephants in the state. Find out about this and other such campaigns launched to protect threatened species.
Answer:
Do yourself.

MP Board Class 8th Science Conservation of Plants and Animals NCERT Intext Activities and Projects

Activity 7.1
Add more causes of deforestation to your list and classify them into natural and man¬made.
Answer: Natural causes of deforestation: lightning, fires.

Man-made causes of deforestation:

  • animal grazing.
  • Wood for fuel, for making houses.
  • Wood for manufacturing of paper.

Activity 7.2

Animal life is also affected by deforestation. How? List the points and discuss them in your class.
Answer:

  • Animals loose their shelter as trees are cut.
  • There is shortage of food for animals due to deforestation.
  • Animals become easy prey to hunters and bigger animals.
  • Food chains are disturbed.
  • Animals have to bear the bad effects of natural calamities.

Find out the number of national parks, wildlife sanctuaries and biosphere reserves in your district, state and country. Record in Table 7.1. Show these areas in an outline map of your state and India.
Answer:
I am a resident of Delhi. In Delhi, though there is a zoo, but there is no national park, wildlife sanctuary or biosphere reserves.

Table 7.1: Protected Areas for Conservation
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 8
MP Board Class 8th Science Solutions Chapter 7 Conservation of Plants and Animals 9

Activity 7.4

List the factors disturbing the biodiversity of your area. Some of these factors and human activities disturb, the biodiversity unknowingly. List these human activities. How can these be checked? Discuss in your class and write a brief report in your notebook.
Answer:
Biodiversity refers to the variety of living organisms in a specific area, generally forests. The biodiversity of an area can be disturbed by the following activities:

  • Killing or hunting animals for different purposes.
  • Cutting trees and grasses which have
  • Setting fire in the forest for making areas for agricultural purposes.
  • Burning forests for human habitations.
  • Making roads to pass to other side through forest.

These are some of the human activities because of which biodiversity gets disturbed.

Activity 7.5
Try to identify the flora and fauna of your area and list them.
Answer:
Flora (trees and plants): Ferns, Jamun, mango, sal, teak, Arjun, pipal, kadamb, keekar, babool, etc. are some of the flora present in our locality.
Fauna: Wild dog, leopard, wolf, deer, cheetal, chinkara, blue-bull, barking deer, etc., are some of the fauna present in our locality.

Activity 7.6
Find out the endemic plants and animals of the region where you live.
Answer:
Endemic plants: Sal, wild mango, jamun and mahua. Endemic animals: Indian giant squirrel and bison.

Activity 7.7
Visit a nearly zoo. Observe the conditions provided to the animals. Were they suitable for the animals? Can animals live in artificial setting instead of their natural habitat? In your opinion, will the animals be comfortable in a zoo or in their natural habitat?
Answer:
In the zoo, the tall trees and bushes are grown abundantly. There are lot of ponds, water reserves and artificial lakes made here and there. Fruit trees are also grown in plenty. To some extent these facilities are suitable but not sufficient. During winter, animals are provided with heaters to provide them heat. And during summer, arrangement of coolers is made to make wild animals’ life comfortable.

But, I believe, these are not appropriate, because wild animals would like to live in forest happily and not in these artificial settings. Wild animals will be far more comfortable in their natural habitat than in a zoo.

MP Board Solutions

MP Board Class 8th Science Conservation of Plants and Animals NCERT Additional Important Questions

A. Short Answer Type Questions

Class 8 Ch 7 Science Question Answer Question 1.
Name a bird sanctuary of India.
Answer:
Bharatpur bird sanctuary.

Conservation Of Plants And Animals Class 8 Pdf Question 2.
Name a national park of India.
Answer:
Kaziranga National Park.

Class 8 Science Table 7.1 Question 3.
Name a wildlife sanctuary of India.
Answer:
Lockchao wildlife sanctuary.

Make A List Of The New Information You Have Gathered From This Chapter Question 4.
Name a biosphere reserve of India.
Answer:
Great Nicobar Biosphere Reserve.

MP Board Class 8 Science Paper English Medium Question 5.
Name two natural causes of deforestation.
Answer:
Two natural causes of deforestation are:

  1. Forest fire
  2. severe drought.

Question 6.
What do you mean by species?
Answer:
Species is a group of population which are capable of interbreeding with each other.

Question 7.
What is the purpose of making national parks, wildlife sanctuaries and biosphere reserves?
Answer:
The purpose of making national parks, wildlife sanctuaries and biosphere reserves is to conserve and preserve forests and wild animals.

MP Board Solutions

Question 8.
What is Tiger Project?
Answer:
The Tiger Project was launched on 1st April, 1973 by our government to protect the tigers of the country. Its main objective is to ensure the maintenance of a viable population of tigers in our country.

Question 9.
Why does a species of animal become endangered?
Answer:
A species of animal becomes endangered, when their survival becomes difficult because of disturbances in their natural habitat.

B. Long Answer Type Questions

Question 10.
How does deforestation reduce rainfall on the one hand and lead to floods on the other?
Answer:
Increase in the amount of carbon dioxide in the atmosphere due to deforestation leads to global warming, which disturbs the water cycle and reduces rainfall. As trees are cut due to deforestation, rainwater takes the shape of floods causing soil erosion.

Question 11.
What would happen if we had no wood? Is there any alternative source for wood?
Answer:
If there were no wood, we would not have got any paper, fruits or herbal medicines at all. Woods are cut to make paper. But, there is an alternative for saving wood and have paper as well. The already used paper could be recycled 5-7 times and can be used. If a student saves at least one sheet of paper in a day, we can save many trees in a year.

MP Board Solutions

MP Board Class 8th Science Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 10 महर्षिः पाणिनिः

In this article, we will share MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 10 महर्षिः पाणिनिः PDF, Sanskrit Class 7 Chapter 10, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 10 महर्षिः पाणिनिः

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 10 अभ्यासः

Class 7 Sanskrit Chapter 10 MP Board प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो-
(क) हरिकृष्णस्य भ्राता किं पठति? [हरिकृष्ण के भाई क्या पढ़ते हैं?]
उत्तर:
माहेश्वर सूत्राणि

(ख) अष्टाध्यायिग्रन्थे कति अध्यायाः सन्ति? [अष्टाध्यायी ग्रन्थ में कितने अध्याय हैं?]
उत्तर:
अष्टाध्यायाः

(ग) पाणिनेः पितुः नाम किम्? [पाणिनी के पिता का नाम क्या था?]
उत्तर:
पाणी

MP Board Solutions

(घ) माहेश्वरसूत्रेषु किं विज्ञानम् अस्ति? [माहेश्वर सूत्रों में कौन-सा विज्ञान है?]
उत्तर:
स्वरविज्ञानम्

(ङ) शलातुर ग्रामः कुत्र अस्ति? [शलातुर गाँव कहाँ है?]
उत्तर:
पाकिस्तान देशे।

MP Board Class 7 Sanskrit Chapter 10 प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) पाणिनिः कः? [पाणिनि कौन थे?]
उत्तर:
पाणिनिः संस्कृत व्याकरणस्य नियमानां रचयिता। [पाणिनि संस्कृत व्याकरण के नियमों के रचयिता थे।]

(ख) त्रयः मुनयः के? [तीन मुनि कौन थे?]
उत्तर:
त्रयः मुनयः सन्ति-प्रथमः सूत्रकारः पाणिनिः, द्वितीयः वाक्यकार: वररुचिः, तृतीयः च भाष्यकार: पतञ्जलि। [तीन मुनि हैं- पहले सूत्रकार पाणिनि, दूसरे वाक्यकार वररुचि और तीसरे भाष्यकार पतञ्जलि।]

(ग) पाणिनेः जन्मस्थानं किम्? [पाणिनि का जन्म स्थान क्या है?]
उत्तर:
पाणिनेः जन्मस्थानं पाकिस्तान देशस्य शलातुर नामकं ग्रामम् अस्ति। [पाणिनि का जन्म स्थान पाकिस्तान देश का शलातुर नामक गाँव है।]

(घ) पाणिनेः कालः कः? [पाणिनि का क्या समय है?]
उत्तर:
पाणिनेः कालः प्रायः ईसा पूर्व ५२० तः ४६० पर्यन्तम् आसीत्। [पाणिनि का समय प्राय:५२० से ४६० ईसा पूर्व था।]

Class 7 Sanskrit Chapter 10 प्रश्न 3.
उचित मेल करो-
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 10 महर्षिः पाणिनिः img 1
उत्तर:
(क) → (2)
(ख) → (3)
(ग) → (4)
(घ) → (5)
(ङ) → (1)

MP Board Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 10 प्रश्न 4.
कोष्ठक के शब्दों का प्रयोग करके रिक्त स्थानों को भरो (चत्वारः, ढक्कात्, पाणिनिः, तक्षशिला, व्याकरणम्)
(क) व्याकरण नियमानां रचयिता …………. ।
(ख) …………. विश्वविख्यातम् अध्ययनकेन्द्रमासीत्।
(ग) प्रत्येकस्मिन् अध्याये ………….. पादाः सन्ति।
(घ) कृत्स्नं …………. प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः।
(ङ) ताण्डवसमये महेश्वरः ………… एतानि सूत्राणि निःसृतानि।
उत्तर:
(क) पाणिनिः
(ख) तक्षशिला
(ग) चत्वारः
(घ) व्याकरणम्
(ङ) ढक्कात्।

Class 7 Sanskrit Chapter 10 Question Answer प्रश्न 5.
उचित को लिखो
(क) विशिष्टं ज्ञानम्
(ख) पाणेः पुत्रः
(ग) महेश्वरादागतानि सूत्राणि
(घ) अष्टाध्यायाः अत्र सन्तीति।
(ङ) पाणिनिः, वररुचिः, पतञ्जलिः।
उत्तर:
(क) विज्ञानम्
(ख) पाणिनिः
(ग) माहेश्वरसूत्राणि
(घ) अष्टाध्यायी
(ङ) त्रयः मुनयः।

महर्षिः पाणिनिः हिन्दी अनुवाद

रमणः :
अइउण् ………… हल्

हरिकृष्णः :
भ्रातः! किं पठसि? वेदघोष इव श्रूयते।

रमणः :
माहेश्वरसूत्राणि पठामि।

हरिकृष्णः :
एतानि सूत्राणि महेश्वरेण रचितानि किम्?

रमणः :
शिवताण्डवसमये महेश्वरस्य ढक्कातः निस्सृतानि सूत्राणि एतानि। एवं महेश्वरात् आगतानि सन्ति, अतः माहेश्वरसूत्राणि इति कथ्यन्ते। पाणिनिना रचितानि सन्ति।

MP Board Solutions

हरिकृष्ण: :
क: अयं पाणिनिः। रमणः-पाणिनिः संस्कृतव्याकरणस्य नियमानां रचयिता। हरिकृष्णः-व्याकरणस्य नियमाः के?

रमण: :
प्रायः ४००० व्याकरणनियमाः सन्ति। तान्येव पाणिनीयसूत्राणि इति कथ्यन्ते। एतेषां सूत्राणां सङ्ग्रहग्रन्थः एव ‘अष्टाध्यायी’ इति।

अनुवाद :
रमण: :
अइउण् ………… हल्।

हरिकृष्ण :
भाई! क्या पढ़ रहे हो? वेद की स्वरध्वनिसी सुनाई देती है।

रमण :
माहेश्वर सूत्रों को पढ़ रहा हूँ।

हरिकृष्ण :
इन सूत्रों की क्या महेश्वर ने रचना की थी?

रमण :
शिव के ताण्डव के समय महेश्वर के डमरू से निकले हुए ये सूत्र हैं। इस प्रकार महेश्वर से आये हुए हैं, अतः महेश्वर सूत्र कहे जाते हैं। पाणिनि के द्वारा इनकी रचना की गई है।

हरिकृष्ण ;
ये पाणिनि कौन थे?

रमण :
पाणिनि संस्कृत व्याकरण के नियमों के रचयिता थे।

हरिकृष्ण :
व्याकरण के क्या नियम हैं?

रमण :
प्रायः चार हजार (४०००) व्याकरण के नियम हैं। वे ही पाणिनि के सूत्र कहे जाते हैं। इन सभी सूत्रों का संग्रह ग्रन्थ ही ‘अष्टाध्यायी’ है।

हरिकृष्ण :
किम् अत्र अष्ट अध्यायाः सन्ति?

MP Board Solutions

रमण :
आम्! अत्र अष्ट अध्यायाः सन्ति! प्रत्येकस्मिन् अध्याये चत्वारः पादाः भवन्ति। आहत्य प्रायः ४००० सूत्राणि।

हरिकृष्ण :
अग्रज! पाणिनेः जन्मविषये ज्ञातुम् इच्छामि।

रमण :
पाणिनेः जन्म वर्तमान पाकिस्तानस्य शलातुर ग्रामे अभवत्। सः ग्रामः तक्षशिला नगरस्य समीपे अस्ति। तक्षशिला विश्वविख्यातम्-अध्ययनकेन्द्रमासीत्।

हरिकृष्णः :
पाणिनेः कालः कदा आसीत्?

रमण :
विद्वांसः वदन्ति पाणिनेः कालः प्रायः ईसा पूर्व ५२० तः ४६० पर्यन्तम् आसीदिति।

अनुवाद :
हरिकृष्ण :
क्या इसमें आठ अध्याय हैं?

रमण :
हाँ! इसमें आठ अध्याय हैं। प्रत्येक अध्याय में चार पाद होते हैं। कुल मिलाकर ४००० (चार हजार) सूत्र हैं।

हरिकृष्ण :
हे बड़े भाई! पाणिनि के जन्म के विषय में जानना चाहता हूँ।

रमण :
पाणिनि का जन्म पाकिस्तान के शलातुर गाँव में हुआ था। वह गाँव तक्षशिला नगर के पास है। तक्षशिला विश्व में प्रसिद्ध अध्ययन केन्द्र था।

हरिकृष्ण :
पाणिनि का समय कब था?

रमण :
विद्वान बतलाते हैं कि पाणिनि का सम प्रायः ईसा पूर्व ५२० से ४६० तक था।

हरिकृष्णः :
पाणिनेः मातापित्रोः नाम किम्?

MP Board Solutions

रमणः :
मातुः नाम दाक्षिः, पितुः नाम पाणी इति। सोऽयं दाक्षीपुत्रः पाणिनिः एव महावैयाकरणः त्रिषु मुनिषु अन्यतमः अस्ति।

हरिकृष्णः :
त्रयः मुनयः के?

रमणः :
प्रथमः सूत्रकारः पाणिनिः द्वितीयः वाक्यकार: वररुचिः तृतीयः तु भाष्यकार: पतञ्जलिः इति एते त्रयः मुनयः व्याकरणस्य प्रवर्तकाः।

हरिकृष्णः :
भ्रातः व्याकरणं नाम किम्?

रमणः :
व्याकरणं नाम एक विशिष्टं शास्त्रम् अस्ति। यत्र बहुविशिष्टं ज्ञानं वर्तते।

अनुवाद :
हरिकृष्ण :
पाणिनि के माता-पिता का नाम क्या था?

रमण :
माता का नाम दाक्षी, पिता का नाम पाणी था। ऐसा यह दाक्षीपुत्र पाणिनि ही व्याकरण का महान ज्ञाता तीन मुनियों में श्रेष्ठ है।

हरिकृष्ण :
तीन मुनि कौन से हैं?

रमण :
पहले (मुनि) सूत्रकार पाणिनि, दूसरे वाक्यकार वररुचि तथा तीसरे भाष्यकार पतञ्जलि थे, ये तीन मुनि व्याकरण के प्रवर्तक थे।

हरिकृष्ण :
भाई! व्याकरण किसे कहते हैं?

रमण :
व्याकरण एक विशेष शास्त्र है, जिसमें एक बहुत ही विशेष प्रकार का ज्ञान मौजूद है।

हरिकृष्णः :
किं किं विशिष्टं ज्ञानम्?

रमणः :
विशिष्टज्ञानम् एव विज्ञानम्। माहेश्वरसूत्रेषु स्वर. विज्ञानम्, पाणिनीयसूत्रेषु गणितविज्ञानञ्च विद्यते।

MP Board Solutions

हरिकृष्णः :
भ्रातः! तर्हि पाणिनीयं व्याकरणं प्राचीनं विश्वप्रसिद्धं भारतीय विज्ञानं खलु।

रमणः :
सत्यं प्रोक्तम्। अतः तं विश्वप्रसिद्ध-व्याकरणसूत्रप्रणेतारं महर्षि पाणिनि भारतीयाः विदेशीयाश्च विज्ञानिनः सर्वदा स्मरन्ति नमन्ति च।

वयमपि शिरसा नमामः मनसा स्मरामः च-
“येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात्।
कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः॥”

अनुवाद :
हरिकृष्ण :
क्या-क्या विशेष ज्ञान होता है?

रमण :
विशेष ज्ञान ही विज्ञान होता है। महेश्वर सूत्रों में स्वर विज्ञान, पाणिनी के सूत्रों में गणित और विज्ञान विद्यमान है।

हरिकृष्ण :
हे भाई! तब तो पाणिनी का व्याकरण प्राचीन है और विश्वप्रसिद्ध भारतीय विद्वान भी है।

रमण :
सत्य कहा गया है। इसलिए उस विश्वप्रसिद्ध व्याकरण सूत्र के रचयिता महर्षि पाणिनि को भारतीय और विदेशी वैज्ञानिक सदा स्मरण करते हैं और नमस्कार करते हैं।

हम भी सिर से झुककर नमस्कार करते हैं और मन से स्मरण करते हैं

“जिसने महेश्वर से वेद को समझकर समग्र व्याकरण को बतलाया (कहा) उस पाणिनि को नमस्कार है।

महर्षिः पाणिनिः शब्दार्थाः

नियमानाम् = नियमों के। व्याकरणस्य = व्याकरण के। अष्ट = आठ। चत्वारः = चार। आहत्य = कुल मिलाकर। अग्रज : = बड़ा भाई। विश्वविख्यातम् = विश्वप्रसिद्ध। पर्यन्तम् = तक। वैयाकरणः = व्याकरण के ज्ञाता।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions

MP Board Class 9th Hindi Navneet Solutions एकांकी Chapter 1 दीपदान

In this article, we will share MP Board Class 9th Hindi Solutions एकांकी Chapter 1 दीपदान Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 9th Hindi Navneet Solutions एकांकी Chapter 1 दीपदान (एकांकी, डॉ. रामकुमार वर्मा)

दीपदान अभ्यास

बोध प्रश्न

दीपदान अति लघु उत्तरीय प्रश्न

Class 9 Hindi Ekanki Chapter 1 प्रश्न 1.
पन्ना कौन थी?
उत्तर:
पन्ना चित्तौड़ के राजसिंहासन के उत्तराधिकारी महाराणा साँगा के पुत्र कुँवर उदयसिंह की धाय थी।

UP Board Solutions Class 9 Hindi Ekanki प्रश्न 2.
चित्तौड़ में ‘दीपदान’ का उत्सव क्यों मनाया जा रहा था?
उत्तर:
चित्तौड़ में ‘दीपदान’ का उत्सव बनवीर के षड्यंत्र द्वारा मनाया जा रहा था।

Deepdan Ekanki Ka Saransh प्रश्न 3.
पन्ना किसका बलिदान करती है?
उत्तर:
इस एकांकी में पन्ना अपने एकमात्र पुत्र चन्दन का बलिदान करती है।

दीपदान’ एकांकी के प्रश्न उत्तर Class 9 प्रश्न 4.
चित्तौड़ का कुलदीपक कौन था?
उत्तर:
चित्तौड़ का कुलदीपक सज परिवार का एकमात्र पुत्र कुँवर उदयसिंह था।

Deepdan Ekanki Ka Saransh Class 9th प्रश्न 5.
बनवीर कौन था? और वह कुँवरजी को क्यों मारना चाहता था?
उत्तर:
बनवीर महाराणा साँगा के छोटे भाई पृथ्वीसिंह की दासी का एक पुत्र था। वह महत्वाकांक्षी था। राज्य प्राप्त करने के षड्यंत्र द्वारा वह उदयसिंह की हत्या कर स्वयं राजा बनना चाहता था।

MP Board Solutions

दीपदान लघु उत्तरीय प्रश्न

Deepdan Class 9 प्रश्न 1.
कीरतबारी ने उदयसिंह की सहायता किस प्रकार की?
उत्तर:
कीरतबारी नाई जाति का है। उसका काम राज्य परिवार में होने वाली दावतों की झूठी पत्तल उठाना था। वह एक राजभक्त सेवक था। पन्ना धाय को उसकी राजभक्ति पर पूरा भरोसा था। जब पन्ना धाय को बनवीर के षड्यंत्र का पता लग जाता है तो वह उदयसिंह को झूठी पत्तलों के टोकरे में छिपाकर राजमहल से बाहर बनास नदी के किनारे स्थित श्मशान भूमि पर ले जाने का आदेश देती है। कीरतबारी यदि उदयसिंह को टोकरी में छिपाकर नहीं ले जाता तो उदयसिंह के प्राणों की रक्षा नहीं हो सकती थी। इस प्रकार कीरतबारी ने उदयसिंह के प्राणों की रक्षा करके अपनी राजभक्ति का परिचय दिया है।

UP Board Solution Class 9 Hindi Ekanki प्रश्न 2.
पन्ना धाय कुँवर उदयसिंह की रक्षा क्यों करना चाहती थी?
उत्तर:
पन्ना धाय कुँवर उदयसिंह का पालन-पोषण करने वाली धाय माँ थी। वह कुँवर उदयसिंह को अत्यधिक स्नेह करती थी। दासी पुत्र बनवीर चित्तौड़ राज्य सिंहासन के एकमात्र उत्तराधिकारी कुँवर उदयसिंह की हत्या कर चित्तौड़ का राजा बनना चाहता था। उसने इसी मकसद को प्राप्त करने के लिए उस समय दीपदान का उत्सव मनाया। पन्ना ने बनतीर के षड्यंत्र को जान लिया। अतः उसने कुँवर उदयसिंह को उस उत्सव में जाने से रोक लिया। अपने भावी शासक के प्राणों की रक्षा के लिए वह दुष्ट बनवीर के सामने अपने एकमात्र पुत्र चन्दन का बलिदान चढ़ा देती है। इस प्रकार अपने पुत्र का बलिदान करके उसने उदयसिंह के प्राणों की रक्षा की है।

Class 9 Hindi Deepdan Ka Saransh प्रश्न 3.
उदयसिंह पन्ना धाय से रूठकर क्यों सो गया था?
उत्तर:
बनवीर राजमहल में दीपदान का उत्सव मनाने की आज्ञा देता है। इस उत्सव में तुलजा भवानी के सामने सुन्दर-सुन्दर लड़कियाँ नृत्य करती हैं। कुँवर उदयसिंह उत्सव में जाकर नृत्य देखने की इच्छा पन्ना धाय के समक्ष करता है। पर पन्ना को इस उत्सव की आड़ में बनवीर द्वारा रचे गये षड्यंत्र की गंध लग जाती है। अतः वह कुँवर को वहाँ नहीं जाने देती है। बस इसी बात से। कुँवर रूठकर बिना भोजन किये ही अपने शयनकक्ष में चले गये।

Deepdan Ekanki Question Answer प्रश्न 4.
धाय माँ का उदयसिंह के प्रति वात्सल्य स्पष्ट कीजिए।
उत्तर:
धाय माँ ममता की साक्षात् मूर्ति है। वह कुँवर को अपने प्राणों से भी अधिक प्यार करती है। उदयसिंह की धाय होने के साथ-ही-साथ उसकी सुरक्षा का भी वह विशेष ध्यान रखती है। अतः जैसे ही उसे उदयसिंह की हत्या के षड्यंत्र के विषय में जानकारी होती है तो तुरन्त ही राज्यभक्त एवं झूठी पत्तल उठाने वाले कीरतबारी को विश्वास में लेकर झूठी पत्तलों के बीच में कुंवर उदयसिंह को छिपाकर सुरक्षित स्थान पर पहुँचा देती है। बनवीर के आने पर वह अपने सोये हुए पुत्र चन्दन का बलिदान करके अपनी अद्भुत स्वामिभक्ति का परिचय देती है।

दीपदान’ एकांकी Pdf Class 9 प्रश्न 5.
उदयसिंह के विरुद्ध रचे जाने वाले षड्यंत्र का आभास पन्ना को कैसे होता है?
उत्तर:
उदयसिंह के विरुद्ध रचे जाने वाले षड्यंत्र का आभास पन्ना को दासी साँवली की उस सूचना से मिलता है जिसमें साँवली बताती है कि कुछ सैनिकों को अपनी ओर मिलाकर बनवीर ने विक्रमादित्य की हत्या कर दी है और उसका अगला लक्ष्य उदयसिंह है।

दीपदान दीर्घ उत्तरीय प्रश्न

Deepdan Ka Saransh Class 9 प्रश्न 1.
निम्नलिखित पंक्तियों का आशय स्पष्ट कीजिए
(अ) चारो तरफ जहरीले सर्प घूम रहे हैं।
उत्तर:
आशय-जब उदयसिंह दीपदान उत्सव में जाने की जिद्द करने लगता है तो पन्ना धाय भावी अनिष्ट की आशंका से उसे उसमें भाग लेने से रोकती है। जब उदयसिंह कहता है कि मैं अकेला ही वहाँ चला जाऊँगा तब पन्ना धाय उसे समझाते हुए कहती है कि तुम रात में अकेले कहीं नहीं जाओगे क्योंकि यहाँ चारों तरफ दुश्मन रूपी जहरीले सर्प घूम रहे हैं और वे किसी भी समय तुम्हें डस सकते हैं अर्थात् तुम्हारा वध कर सकते हैं।

(ब) दिन में तुम चित्तौड़ के सूरज हो कुँवर और रात में तुम राजवंश के दीपक हो।
उत्तर:
आशय-पन्ना धाय कुँवर उदयसिंह को समझाते हुए कहती है कि तुम चित्तौड़ के सूरज हो। सूरज की तरह तुम्हारा उदय हुआ है तभी तुम्हारा नाम उदयसिंह रखा गया है। अत: दिन में तो तुम चित्तौड़ के सूरज हो और रात में तुम राजवंश के दीपक हो।

Deepdan Question Answer प्रश्न 2.
“लाल तुम्हारी माला मैं नहीं गूंथ सकी। तुम्हारा जीवन अधूरा होने जा रहा है तो माला कैसे पूरी होगी” इस वाक्य में छिपी करुणा को स्पष्ट कीजिए।
उत्तर:
पन्ना धाय को जब यह पूरा विश्वास हो जाता है कि बनवीर विक्रमादित्य की हत्या के पश्चात् अगला निशाना उदयसिंह को ही बनायेगा तो वह अपनी चतुराई से कीरतबारी के सहयोग से उदयसिंह को तो सुरक्षित स्थान पर पहुँचा देती है पर इस रहस्य को छिपाये रखने के लिए कुँवर उदयसिंह की शैया पर अपने इकलौते पुत्र चन्दन को सुला देती है। चन्दन सोने से पूर्व अपनी टूटी हुई माला को गूंथने की बात कहता है तो धाय माँ उसे कल गूंथने का आश्वासन देकर सुला देती है। लेकिन अब उसके हृदय में चन्दन की होने वाली हत्या की आशंका से अनेकानेक भाव उत्पन्न होते हैं और उन्हीं विचारों में खोकर वह कहने लग जाती है कि हे लाल ! तुम्हारी माला मैं नहीं गूंथ सकी। अत्याचारी बनवीर के हाथों तुम्हारा जीवन अधूरा होने जा रहा है तो फिर तुम्हारी माला गूंथकर मैं किसे पहनाऊँगी। यह कहकर उसके हृदय में करूणा का ज्वार उठने लगता है।

Deepdaan Question Answers प्रश्न 3.
इस एकांकी में निहित पन्ना धाय के त्याग व एकनिष्ठा के भाव का वर्णन कीजिए।
उत्तर:
‘दीपदान’ एकांकी की प्रधान पात्र पन्ना धाय है। पन्ना धाय में अपूर्व बलिदान एवं त्याग की भावना है। उसके मन मानस में स्वामिभक्ति की भावना कूट-कूट कर भरी हुई है। इसी भावना के वशीभूत होकर वह राजवंश के अन्तिम दीपक उदयसिंह की प्राण रक्षा के लिए अपना सब कुछ बलिदान कर देती है। उसके जीवन में कर्त्तव्यपालन सर्वोपरि है।

उसका त्याग अभूतपूर्व है। उसके त्याग में स्वार्थ की गन्ध नहीं है। राजवंश के उत्तराधिकारी उदयसिंह की प्राणरक्षा के लिए वह अपने इकलौते पुत्र चन्दन की बलि दे देती है। चन्दन को मौत की शैया पर सुलाते समय वह कहती है-“दीपदान! अपने जीवन का दीप मैंने रक्त की धारा में तैरा दिया है। ऐसा दीपदान भी किसी ने किया है?” निश्चय ही ऐसा दीपदान कोई भी नहीं कर सका। यह उसका अपूर्व त्याग था। इस प्रकार हम कह सकते हैं कि पन्ना धाय में एकनिष्ठ स्वामिभक्ति की भावना एवं अपूर्व त्याग था।

MP Board Solutions

दीपदान भाषा अध्ययन

Class 9 Hindi Ekanki प्रश्न 1.
निम्नलिखित शब्दों में से कुछ शब्दों की वर्तनी अशुद्ध है, उन्हें शुद्ध कीजिए
चित्तौड़, प्रस्थान, इर्ष्या, विक्रमादीत्य, कुंवरजी, अन्नदाता, शैया, अट्ठास, राजपुतानी, शीर्षक, छत्राणी।
उत्तर:
MP Board Class 9th Hindi Navneet Solutions एकांकी Chapter 1 दीपदान img 1

Deepdan Question Answers प्रश्न 2.
निम्नलिखित शब्दों के विलोम शब्द लिखिएउदय, जीवन, इच्छा, ईर्ष्या, रात।
उत्तर:
MP Board Class 9th Hindi Navneet Solutions एकांकी Chapter 1 दीपदान img 2

दीपदान एकांकी का सारांश प्रश्न 3.
एकांकी में आए शब्द सोना, जाल आदि अनेकार्थी शब्द हैं। पाठ में आए ऐसे ही अनेकार्थी शब्द छाँटकर उनके दो-दो अर्थ लिखिए।
उत्तर:
शब्द            अर्थ
सोना       – निद्रा, धातु का नाम
लाल       – पुत्र, रंग का नाम
ताल        – तालाब, पग चाल
काल       – समय, मृत्यु
जाल       – धोखा, पाश
जवान     – नवयुवक-युवती, वाणी
पहाड़     – पर्वत, रुकावट
सूरज      – सूर्य, कुल के सूरज या देश के सूरज
बारी       – क्रम, नाई, जाति का कर्मी
दीपक     – दीया, कुल के दीपक
उजाला    – प्रकाश, वंश को चलाने वाला
तिनका    – छोटा व्यक्ति, घास।

दीपदान एकांकी प्रश्न 4.
निम्नलिखित शब्दों में से तत्सम और तद्भव अलग-अलग करके लिखिए।
उत्तर:
तत्सम शब्द – शैय्या, कक्ष, उदय, दासी, दीपक, प्रस्थान, पुत्र, लता।
तद्भव शब्द – सूरज, रात, भोजन, नाच, पैर, पत्थर, सिर।

MP Board Solutions

दीपदान पाठ का सारांश

चित्तौड़ के महाराणा साँगा की मृत्यु के पश्चात् उनका पुत्र ‘उदयसिंह’ राज्य का उत्तराधिकारी था पर उसकी अवस्था छोटी होने के कारण राज्य का उत्तरदायित्व विक्रमादित्य को दिया गया। पर जनता, सरदार एवं सामन्त उनके व्यवहार से दुःखी थे। बनवीर महाराणा साँगा के छोटे भाई पृथ्वीसिंह की दासी का पुत्र था। विक्रमादित्य के कुशासन से जब सब लोग परेशान थे तो बनवीर ने एक षड्यंत्र रचकर चित्तौड़ में ‘दीपदान’ उत्सव का आयोजन किया।

पन्नाधाय कुँवर उदयसिंह की संरक्षिका है। कुँवर उदयसिंह को जब दीपदान उत्सव के आयोजन की खबर लगती है तो वह पन्नाधाय से उत्सव में जाने की जिद्द करता है। पन्ना दूरदर्शी थी अत: किसी अनिष्ट की आशंका के कारण वह उदयसिंह को उत्सव में शामिल होने के आज्ञा नहीं देती है। इस पर उदयसिंह क्रोधित होकर अपने शयन कक्ष में चला जाता है।

इसी समय रावल रूपसिंह की परम सुन्दरी बेटी बनवीर के इशारे पर उदयसिंह को उत्सव में ले जाने का प्रयास करती है पर पन्नाधाय उसको भी फटकार कर भगा देती है।

इसी समय पन्नाधाय के तेरह वर्षीय पुत्र चन्दन का आगमन होता है। पन्ना उससे भोजन का आग्रह करती है पर चन्दन उदयसिंह के बिना भोजन नहीं करना चाहता है। उसी क्षण चीखते हुए तथा बेचैन दशा में दासी साँवली आती है और वह पन्नाधाय को यह बताती है कि बनवीर ने कुछ सैनिकों को अपने साथ मिलाकर राजा विक्रमादित्य की हत्या कर दी है और अब उसका अगला लक्ष्य उदयसिंह है। अतः उसे उदयसिंह की रक्षा करनी चाहिए। पन्ना उदयसिंह की रक्षा के लिए प्राणपण से तैयार हो जाती है। इसी समय कीरतबारी नामक नाई कुँवर उदयसिंह की झूठी पतल उठाने के लिए पन्ना धाय के कक्ष में प्रवेश करता है। कीरतबारी देशभक्त था अतः पन्ना उसे विश्वास में लेकर घटित घटनाक्रम को समझा देती है। साथ ही वह उदयसिंह की रक्षा हेतु उदयसिंह को झूठी पतलों की टोकरी में लिटाकर तथा ऊपर से झूठे पत्तलों से ढककर उदयसिंह को राजमहल से निकाल ले जाने की योजना बनाती है।

कीरतबारी टोकरी में उदयसिंह को सुलाकर तथा झूठी पत्तलों से ढककर महल से बाहर ले जाता है। कुँवर उदयसिंह के बिछौने पर वह अपने पुत्र चन्दन को सुला देती है। चन्दन को कुँवर उदयसिंह के बिछौने पर सुला देने के पश्चात् पन्ना धाय का मातृहृदय भावी अनिष्ट की आशंका से व्याकुल होकर रुदन करने लगता है। इसी समय मदिरा के नशे में चूर होकर बनवीर अपने हाथ में विक्रमादित्य के खून से सनी हुई तलवार लेकर आता है और उदयसिंह के बारे में पूछता है। पन्ना को जब उसका इरादा पता चल गया तो वह बनवीर से उदयसिंह के प्राणों की भिक्षा माँगती है।

क्रूर बनवीर से उदयसिंह के बदले पन्ना को जागीर देने की बात कहता है लेकिन पन्ना इस प्रस्ताव को ठुकरा देती है और उस पर अपने कटार से प्रहार करती है। बनवीर कटार छीन लेता है और आगे बढ़कर शैय्या पर सोये हुए चन्दनसिंह को उदयसिंह समझकर तलवार से प्रहार करता है। पन्ना चीखकर बेहोश हो जाती है। इस प्रकार पन्नाधाय अपने अभूतपूर्व, त्याग, कर्त्तव्यपालन एवं बलिदान द्वारा अपने राजा के पुत्र के प्राणों की रक्षा करती है। यहीं एकांकी समाप्त हो जाती है।

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 2 बहुपद Ex 2.2

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 2 बहुपद Ex 2.2

प्रश्न 1.
निम्नलिखित पर बहुपद 5x – 4x2 + 3 के मान ज्ञात कीजिए :
(i) x = 0
(ii) x = -1
(iii) x = 2.
हल:
∵ p(x) = 5x – 4x2 + 3
(i) ⇒ p (0) = 5(0) – 4(0) + 3 = 0 – 0 + 3 = 3.
(ii) ⇒ p (- 1) = 5(-1) – 4(-1)2 + 3 = – 5 – 4 + 3 = – 9 + 3 = -6.
(iii) ⇒ p(2) = 5(2) – 4(2)2 + 3 = 10 – 16 + 3 = 13 – 16 = – 3.

MP Board Solutions

प्रश्न 2.
निम्नलिखित बहुपदों में से प्रत्येक बहुपद के लिए p(0), p(1) और p(2) ज्ञात कीजिए :
(i) P(y) = y2 – y + 1
(ii) p(t) = 2 + t + 2t2 – t3
(iii) P(x) = x3
(iv) p(x) = (x – 1) (x + 1).
हल:
(i) ∵ p(y) = y2 – y + 1
⇒ p(0) = (0)2 – (0) + 1 = 0 – 0 + 1 = 1
तथा p(1) = (1)2 – (1) + 1 = 1 – 1 + 1 = 1
एवं p(2) = (2)2 – (2) + 1 = 4 – 2 + 1 = 5 – 2 = 3
अत: p(0) = 1, p(1) = 1 एवं p(2) = 3 अभीष्ट मान हैं।

(ii) ∵ p(t) = 2 + t + 2t2 – t3
⇒ p(0) = 2 + 0 + 2(0)2 – (0)3 = 2 + 0 + 0 – 0 = 2
तथा p(1) = 2 + 1 + 2(1)2 – (1)3= 2 + 1 + 2 – 1 = 4
एवं p(2) = 2 + 2 + 2 (2)2 – (2)3 = 2 + 2 + 8 – 8 = 4
अतः p(0) = 2, p(1)= 4 एवं p(2) = 4 अभीष्ट मान हैं।

(iii) ∵ p(x) = x3
⇒ p(0) = (0)3 = 0
तथा p(1) = (1)3 = 1
एवं p(2) = (2)3 = 8
अतः p(0) = 0, p(1)= 1 एवं p(2) = 8 अभीष्ट मान हैं।

(iv) ∵ p(x) = (x – 1) (x + 1)
⇒ p(0) = (0 – 1) (0 + 1) = (-1) (+ 1) = -1
तथा p(1) = (1 – 1) (1 + 1) = (0) (2) = 0
p(2) = (2 – 1) (2 + 1) = (1) (3) = 3
अतः p(0) = – 1, p(1) = 0 एवं p(2) = 3 अभीष्ट मान हैं।

प्रश्न 3.
सत्यापित कीजिए कि दिखाए गए मान निम्नलिखित स्थितियों में संगत बहुपदों के शून्यक हैं :
(i) p(x) = 3x + 1 ; x = –\(\frac { 1 }{ 3 }\)
(ii) p(x) = 5x – π ; x = \(\frac { 4 }{ 5 }\)
(iii) p(x) = x2 – 1 ; x = 1,-1
(iv) p(x) = (x + 1) (x – 2) ; x = -1, 2
(v) p(x) = x2 ; x = 0
(vi) p(x) = lx + m ; x = -m/l
(vii) p(x) = 3x2 – 1 ; x = \( -\frac{1}{\sqrt{3}}, \frac{2}{\sqrt{3}}\)
(viii) p(x) = 2x + 1; x = \(\frac { 1 }{ 2 }\)
हल:
(i) p(x) = 3x + 1
⇒ p(- 1/3) = 3 (- 1/3) + 1 = – 1 + 1 = 0
अतः –\(\frac { 1 }{ 3 }\) दिए व्यंजक का शून्यक है।

(ii) p(x) = 5x – π
⇒ p(\(\frac { 4 }{ 5 }\))= 5 x \(\frac { 4 }{ 5 }\) – π = 4 – π ≠ 0
अतः \(\frac { 4 }{ 5 }\) दिए व्यंजक का शून्यक नहीं है।

(iii) p(x) = x2 – 1
⇒ p(+ 1) = (1)2 – 1 = 1 – 1 = 0
अत: 1 एवं – 1 दिए व्यंजक के शून्यक हैं।

(iv) p(x) = (x + 1) (x -2)
⇒ p(- 1) = (-1 + 1) (-1-3) = (0) (-4) = 0
एवं p(2) = (2 + 1) (2 – 2) = (3) (0) = 0
अतः -1 एवं 2 दिए व्यंजक के शून्यक हैं।

(v) p(x) = x2
⇒ p (0) = (0) = 0
अतः 0 (शून्य) दिए व्यंजक का शून्यक है।

(vi) p(x) = lx + m
⇒ \( p\left(-\frac{m}{l}\right)=l\left(-\frac{m}{l}\right)+m=-m+m=0\)
अतः- ” दिए व्यंजक का शून्यक है।

(vii) p(x) = 3x2 – 1
MP Board Class 9th Maths Guide Chapter 2 बहुपद Ex 2.2 1
अत: –\( \frac{1}{\sqrt{3}}\) तो दिए व्यंजक का शून्यक है लेकिन \( \frac{2}{\sqrt{3}}\) शून्यक नहीं है।

(viii) p(x) = 2x + 1
⇒ p(\(\frac { 1 }{ 2 }\)) = 2 (\(\frac { 1 }{ 2 }\)) + 1 = 1 + 1 = 2 + 0
अतः \(\frac { 1 }{ 2 }\) दिए व्यंजक का शून्यक नहीं है।
MP Board Solutions

प्रश्न 4.
निम्नलिखित स्थितियों में से प्रत्येक स्थिति में बहुपद का शून्यक ज्ञात कीजिए :
(i) p(x) = x + 5
(ii) p(x) = x – 5
(iii) p(x) = 2x + 5
(iv) p(x) = 3x – 2
(v) p(x) = 3x
(vi) p(x) = ax; a ≠ 0
(vii) p(x) = cx + d; c ≠ 0, c, d वास्तविक संख्याएँ हैं।
हल:
(i) माना p(x) = x + 5 = 0 (शून्यक ज्ञात करने के लिए
⇒ x = -5
अतः -5 दिए हुए व्यंजक का अभीष्ट शून्यक है।

(ii) माना p(x) = x – 5 = 0 (शून्यक ज्ञात करने के लिए)
⇒ x = 5
अत: 5 दिए व्यंजक का अभीष्ट शून्यक है।

(iii) माना p(x) = 2x + 5 = 0 (शून्यक ज्ञात करने के लिए)
⇒ 2x = -5 ⇒ x = –\(\frac { 5 }{ 2 }\)
अतः – दिए व्यंजक का अभीष्ट शून्यक है।

(iv) माना p(x) = 3x – 2 = 0 (शून्यक ज्ञात करने के लिए)
⇒ 3x = 2 ⇒ x = \(\frac { 2 }{ 3 }\)
अतः \(\frac { 2 }{ 3 }\) दिए हुए व्यंजक का अभीष्ट शून्यक है।

(v) माना p(x) = 3x = 0 (शून्यक ज्ञात करने के लिए)
⇒ x = \(\frac { 0 }{ 3 }\) = 0
अत: 0 (शून्य) दिए हुए व्यंजक का अभीष्ट शून्यक है।

(vi) माना p(x) = ax = 0 (शून्यक ज्ञात करने के लिए)
⇒ x = \(\frac { 0 }{ a }\) = 0 (चूँकि a ≠ 0)
अतः 0 (शून्य) दिए हुए व्यंजक का अभीष्ट शून्यक है।

(vii) माना p(x) = cx + d= 0 (शून्यक ज्ञात करने के लिए)
⇒ cx = -d ⇒ x = –\(\frac { d }{ c }\) ; यहाँ c ≠ 0
अतः –\(\frac { d }{ c }\) (जहाँ c ≠ 0, c, d वास्तविक संख्याएँ हैं) दिए व्यंजक का अभीष्ट शून्यक है।

MP Board Class 9th Maths Solutions

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 2 बहुपद Ex 2.1

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 2 बहुपद Ex 2.1

प्रश्न 1.
निम्नलिखित व्यंजकों में कौन-कौन एक चर में बहुपद हैं और कौन-कौन नहीं ? कारण के साथ अपने उत्तर दीजिए :
(i) 4x2 – 3x + 7
(ii) y2 + √2
(iii) 3√t + t√2
(iv) y + \(\frac { 2 }{ y }\)
(v) x10 + y3 + t50 .
हल:
(i) एक चर में बहुपद है, क्योंकि इसमें एक ही चर x है तथा प्रत्येक घातांक पूर्ण संख्या है।
(ii) एक चर में बहुपद है, क्योंकि इसमें एक ही चर y है तथा प्रत्येक घातांक पूर्ण संख्या है।
(iii) एक चर में बहुपद नहीं है, क्योंकि इसमें चर तो एक ही है, लेकिन प्रत्येक घातांक पूर्ण संख्या नहीं है।
(iv) एक चर में बहुपद नहीं है, क्योंकि प्रत्येक घातांक पूर्ण संख्या नहीं है।
(v) x10 + y3 + t50 एक चर में बहुपद नहीं है, क्योंकि इसमें तीन चर x, y एवं t हैं। हालांकि प्रत्येक घातांक पूर्ण संख्या है, अत: यह बहुपद तो है लेकिन तीन चरों में।

प्रश्न 2.
निम्नलिखित में से प्रत्येक में – का गुणांक लिखिए :
(i) 2 + x2 + x (2018)
(ii) 2 – x2 + x3
(iii) \(\frac { \pi }{ 2 } \)x2 + x
(iv) √2x – 1.
हल:
(i) 1,
(ii) – 1,
(iii) \(\frac { \pi }{ 2 } \),
(iv) 0 (शून्य)।

MP Board Solutions
प्रश्न 3.
35 घात के द्विपदी का और 100 घात के एकपदी का एक-एक उदाहरण दीजिए।
हल:
पैंतीस घात का द्विपदी : x35 + 100
100 घात का एक पदी : 10x100

प्रश्न 4.
निम्नलिखित बहुपदों में से प्रत्येक बहुपद की घात लिखिए :
(i) 5x3 + 4x2 + 7x
(ii) 4 – y2
(iii) 5t – √7
(iv) 3.
हल:
(i) 3,
(ii) 2,
(iii) 1,
(iv) 0 (शून्य)।

MP Board Solutions
प्रश्न 5.
बताइए निम्नलिखित बहुपदों में कौन-कौन बहुपद रैखिक हैं, कौन-कौन द्विघाती है और कौन-कौन त्रिघाती हैं :
(i) x2 + x
(ii) x – x3
(iii) y + y2 + 4
(iv) 1 + x
(v) 3t
(vi) r2
(vii) 7x3
हल:
रैखिक : (iv) 1 +x, (v) 3t.
द्विघाती : (i) x2 + x, (iii) y + y2 + 4, (vi) r2
त्रिघाती : (ii) x – x3 , (vii) 7x3 .

MP Board Class 9th Maths Solutions

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 1 संख्या पद्धति Ex 1.6

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 1 संख्या पद्धति Ex 1.6

प्रश्न 1.
ज्ञात कीजिए :
(i) (64)1/2 (2019)
(ii) (32)1/5
(iii) (125)1/3 (2018).
हल:
(i) (64)1/2 = (82)1/2 = 81/2×2 = 8.
(ii) (32)1/5 = (25)1/5 = 25×1/5 = 2.
(ii) (125)1/3 = (53)1/3 = 53×1/3 = 5.

प्रश्न 2.
ज्ञात कीजिए:
(i) 93/2
(ii) 322/5
(iii) 163/4
(iv) 125-1/3.
हल:
(i) 93/2 = (32 )3/2 = 32×3/2 = 33 = 27.
(ii) 322/5 = (25)2/5 = 25×2/5= 22 = 4.
(iii) 163/4 = (24)3/4 = 24×3/4 = 23 = 8.
(iv) 125-1/3 = (53)-1/3 = 53(-1/3) = 5-1 = \(\frac { 1 }{ 5 }\)

MP Board Solutions

प्रश्न 3.
सरल कीजिए:
MP Board Class 9th Maths Guide Chapter 1 संख्या पद्धति Ex 1.6 1
हल:
MP Board Class 9th Maths Guide Chapter 1 संख्या पद्धति Ex 1.6 1a

MP Board Class 9th Maths Solutions