MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 6 प्रयत्नो विधेयः

In this article, we will share MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 6 प्रयत्नो विधेयः Pdf, Class 7 Sanskrit Chapter 6 Hindi Translation, these solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 6 प्रयत्नो विधेयः

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 6 अभ्यासः

Class 7 Sanskrit Chapter 6 MP Board प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) जनानां सद्बुद्धिवृद्धिः केन भवति? [मनुष्यों में सद्बुद्धि की वृद्धि किससे होती है?]
उत्तर:
प्रयत्नेन

(ख) प्रयत्नेन वीराः कान् लङ्घयन्ति? [प्रयत्न से वीर किनको लाँघ जाते हैं?]
उत्तर:
गिरीन्

(ग) प्रयत्नेन के वियत्युत्पतन्ति? [प्रयत्न से कौन आकाश में उड़ते हैं?]
उत्तर:
विज्ञाः

(घ) प्रयत्नेन के विश्वप्रियाः? [प्रयत्न से विश्व में कौन प्रिय हैं?]
उत्तर:
भारतीयाः

MP Board Solutions

(ङ) प्रयत्नादयोग्याः कीदृशाः भवन्ति? [प्रयत्न से अयोग्य कैसे हो जाते हैं?]
उत्तर:
योग्याः।

MP Board Class 7 Sanskrit Chapter 6 प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) प्रयत्नेन भारतीयाः कां गताः? [प्रयत्न करने से भारतीयों ने क्या प्राप्त किया?]
उत्तर:
प्रयत्नेन भारतीयाः ऋद्धिं गताः। [प्रयत्न करने से भारतीयों ने वैभव को प्राप्त किया।]

(ख) प्रयत्नात् कः मृदुत्वं प्रयाति? [कैसे प्रयत्न से कोमलता प्राप्त हो जाती है?]
उत्तर:
कठोरः प्रयत्नात् मृदुत्वं प्रयाति। [कठोर प्रयत्न से कोमलता प्राप्त हो जाती है।]

(ग) अस्माभिः कः विधेयः? [हम सबको क्या करना चाहिए?]
उत्तर:
अस्माभिः प्रयत्नो विधेयः। [हम सबको प्रयत्न करना चाहिए।]

(घ) प्रयत्नेन कुत्र जनानां जयः स्यात्? [प्रयत्न करने से मनुष्यों की कहाँ विजय होती है?]
उत्तर:
प्रयत्नेन युद्धे जनानां जयः स्यात्। [प्रयत्न करने से मनुष्यों की युद्ध में विजय होती है।]

(ङ) प्रयत्नेन भारतीयाः कां श्रिताः? [प्रयत्न करने से भारतीय किससे युक्त हो जाते हैं?]
उत्तर:
प्रयत्नेन भारतीयाः मुक्तिं श्रिताः। [प्रयत्न करने से भारतीय मुक्ति से युक्त हो जाते हैं]

MP Board Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 6 प्रश्न 3.
शुद्ध वाक्यों के समक्ष ‘आम्’ और अशुद्ध वाक्यों के समक्ष ‘न’ लिखो
(क) प्रयत्नेन भारतीयाः मुक्ताः न अभवन्।
(ख) धीराः परिश्रमेण समुद्रं तरन्ति।
(ग) वैज्ञानिकाः प्रयत्नेन आकाशे उड्डयन्ति
(घ) प्रयत्नेन वीराः गिरीन् न लङ्घयन्ति।
(ङ) प्रयत्नेन असाध्यं साध्यं भवति।
उत्तर:
(क) न
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्

Class 7 Sanskrit Chapter 6 Surbhi प्रश्न 4.
उचित शब्दों से रिक्त स्थानों को भरो
(क) प्रयत्नेन …………. सिद्धिर्जनानाम्।
(ख) …………. धीराः समुद्रं तरन्ति।
(ग) प्रयत्नेन वीराः ………….।
(घ) प्रयत्नेन ………… भारतीयाः।
(ङ) कठोरः ……….. मृदुत्वं प्रयाति।
उत्तर:
(क) कार्येषु
(ख) प्रयत्नेन
(ग) गिरीन् लङ्घयन्ति
(घ) विश्वप्रियाः
(ङ) प्रयत्नात्।

Class 7th Sanskrit Chapter 6 प्रश्न 5.
उदाहरण के अनुसार अधोलिखित शब्दों को एकवचन में बदलो
(क) वीराः
(ख) धीराः
(ग) अयोग्याः
(घ) विश्वप्रियाः
(ङ) श्रिताः
(च) गिरीन्
(छ) कार्येषु।
उत्तर:
(क) वीरः
(ख) धीरः
(ग) अयोग्यः
(घ) विश्वप्रियः
(ङ) श्रितः
(च) गिरि
(छ) कार्ये।

MP Board Solutions

Sanskrit Class 7 Chapter 6 MP Board प्रश्न 6.
निम्नलिखित शब्दों के मूलशब्द, विभक्ति और वचन लिखो
(क) युद्धे
(ख) जनानाम्
(ग) प्रयत्नात्
(घ) जयः
(ङ) कठोरः
(च) विज्ञाः
(छ) गिरीन्।
उत्तर:
(क) युद्ध-सप्तमी-एकवचन
(ख) जनषष्ठी-बहुवचन
(ग) प्रयत्न-पंचमी-एकवचन
(घ) जयप्रथमा-एकवचन
(ङ) कठोर-प्रथमा-एकवचन
(च) विज्ञप्रथमा-बहुवचन
(छ) गिरि-द्वितीया-बहुवचन।

Class 7th Sanskrit Chapter 6 MP Board प्रश्न 7.
निम्नलिखित शब्दों के विलोम शब्द लिखो
(क) कठोरः
(ख) अयोग्याः
(ग) सद्बुद्धिः
(घ) धीराः
(ङ) विज्ञाः
(च) गताः।
उत्तर:
(क) मुदः
(ख) योग्याः
(ग) दुर्बुद्धिः
(घ) अधीराः
(ङ) अवज्ञिाः
(च) अगताः।।

Sanskrit Class 7 Chapter 6 Question Answer प्रश्न 8.
निम्नलिखित शब्दों के समानार्थक शब्द लिखो-
(क) परिश्रमेण
(ख) मूर्खाः
(ग) पर्वतान्
(घ) युद्धे
(ङ) प्रयत्नः।
उत्तर:
(क) प्रयत्नेन
(ख) निर्बुद्धयः
(ग) गिरीन्
(घ) संग्रामे
(ङ) प्रयासः।

Sanskrit Class 7th Chapter 6 प्रश्न 9.
उदाहरण के अनुसार अन्वय की पूर्ति करो
(क) प्रयत्नेन ………. समुद्रं ………. , प्रयत्नेन वीराः ……… लङ्घयन्ति, ………. विज्ञाः वियति ……… , प्रयत्नः ………. , ……… विधेयः।
(ख) प्रयत्नेन जनानां ……. , सिद्धिः …….. जनानां …….. वृद्धि, प्रयत्नेन ……. युद्धे …….. स्यात्, …….. विधेयः, प्रयत्नः ……..।
उत्तर:
(क) धीरा, तरन्ति, गिरीन्, प्रयत्नेन, उत्पतन्ति, विधेयः, प्रयत्नः।
(ख) कार्येषु, प्रयत्नेन, सद्बुद्धिः, जनानां, जयः, प्रयत्नाः, विधेयः।

MP Board Solutions

प्रयत्नो विधेयः हिन्दी अनुवाद

रविः :
श्याम! एषा अतिगभीरा नदी। नद्याम् अपारं जलम् अस्ति मम च भ्राता मोहनः तरति।

श्यामः :
नद्यां मोहनः कथं तरति ? तरणं तु अतिकठिनम्। सः अपारे जले कथं न मज्जति?

रविः :
त्वम् उचितं वदसि यत् तरणम् अतिकठिनं, किन्तु मोहनः तरणस्य प्रयत्नं करोति अतः सः न मज्जति। प्रयत्ने कृते कठिनकार्याणि अपि सरलानि भवन्ति। यथा-

  • प्रयत्नेन एव महाभारतयुद्धे पाण्डवाः जयं प्राप्तवन्तः।
  • अस्माकं भारतदेशः प्रयत्नेन एव परतन्त्रतापाशात् मुक्तः।
  • प्रयत्नेन एव जनाः उत्तुङ्गपर्वतेषु अपि आरोहणं
  • कुर्वन्ति। – प्रयत्नेन एव छात्रः परीक्षायाम् अधिकान् अङ्कान् प्राप्नोति।
  • अतः अस्माभिः पुनः पुनः प्रयत्नः विधेयः। प्रत्यनेन जनाः किं-किं कुर्वन्ति अद्य वयं पाठे पठामः।

अनुवाद :
रवि-श्याम! यह नदी बहुत गहरी है। नदी में अपार जल है और मेरा भाई मोहन तैरता है।

श्याम :
नदी में मोहन कैसे तैरता है? तैरना तो बहुत कठिन है। वह अपार जल में क्यों नहीं डूबता है?

रवि :
तुम उचित कहते हो कि तैरना बहुत कठिन होता है। किन्तु मोहन तैरने का प्रयत्न करता है, अत: वह नहीं डूबता है। प्रयत्न करने पर कठिन कार्य भी सरल हो जाते हैं। जैसे-

  • प्रयत्न करने से ही महाभारत युद्ध में पाण्डवों ने विजय प्राप्त की।
  • हमारा भारत देश प्रयत्न करने से ही पराधीनता के बन्धन से मुक्त हुआ।
  • प्रयत्न से ही लोग ऊँचे पर्वतों पर भी चढ़ाई करते हैं।
  • प्रयत्न से ही छात्र परीक्षा में अधिक अंक प्राप्त करता हैं।
  • इसलिए हमें बार-बार प्रयत्न करना चाहिए। प्रयत्न करने से लोग क्या-क्या करते हैं-आज हम इस पाठ में पढ़ेंगे।

प्रयत्नेन कार्येषु सिद्धिर्जनानां,
प्रयत्नेन सद्बुद्धिवृद्धिर्जनानां।
प्रयत्नेन युद्धे जयः स्याज्जनानां,
प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥१॥

अनुवाद :
मनुष्यों को प्रयत्न करने से कार्यों में सफलता मिलती है। प्रयत्न करने से मनुष्यों में सद्बुद्धि की वृद्धि होती है। प्रयत्न करने से मनुष्यों को युद्ध में विजय प्राप्त होती है। (इसलिए) प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न करना चाहिए।

प्रयत्नेन धीराः समुद्रं तरन्ति,
प्रयत्नेन वीराः गिरीन् लङ्घयन्ति।
प्रयत्नेन विज्ञाः वियत्युत्पतन्ति,
प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥२॥

अनुवाद :
प्रयत्न करने से धैर्यशाली व्यक्ति समुद्र को तैरकर पार कर जाते हैं। प्रयत्न करने से वीर पुरुष पर्वतों को भी लाँघ जाते हैं। प्रयत्नपूर्वक विशेष ज्ञान वाले व्यक्ति आकाश में उड़ते हैं। इसलिए प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न करना चाहिए।

MP Board Solutions

कठोरः प्रयत्नात् मृदुत्वं प्रयाति,
प्रयत्नादसाध्यं भवत्येव साध्यम्।
प्रयत्नादयोग्याः सुयोग्या भवन्ति,
प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥३॥

अनुवाद :
कठोर प्रयत्न करने से मनुष्य कोमलता को प्राप्त हो जाता है। प्रयत्न करने से असाध्य भी साध्य हो जाता है। प्रयत्न करने से अयोग्य व्यक्ति भी योग्य हो जाते हैं। इसलिए प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न करना चाहिए।

प्रयत्नेन मुक्तिं श्रिताः भारतीयाः,
प्रयत्नेन ऋद्धिं गताः भारतीयाः।
प्रयत्लेन विश्वप्रियाः भारतीयाः,
प्रयत्नो विधेयः प्रयत्नो विधेयः॥४॥

अनुवाद :
प्रयत्न करने से भारतीय लोग मुक्ति से युक्त हो जाते हैं। प्रयत्न करने से भारतीयों ने ऋद्धि (वैभव) को प्राप्त किया। प्रयत्न करने से भारतीय विश्व में प्रिय बन गये। इसलिए प्रयत्न करना चाहिए, प्रयत्न करना चाहिए।

प्रयत्नो विधेयः शब्दाथा:

मज्जति = डूबता है। विधेयः = करना चाहिए। धीराः = धैर्यशाली लोग। विज्ञाः = बुद्धिमान लोग। वियति = आकाश में। मृदुत्वं = कोमलता। असाध्यम् = कठिन। सिद्धिम् = सम्पन्नता को। ऋद्धिम् = वैभव को। सद्बुद्धिवृद्धि = अच्छी बुद्धि की वृद्धि। लङ्घयन्ति = पार कर जाते हैं। उत्प्रतन्ति = उड़ते हैं। प्रयाति = प्राप्त हो जाता है। परतन्त्रतापाशात् = पराधीनता के बन्धन से। उत्तुङ्गपर्वतेषु = ऊँचे पर्वतों पर। स्यात् = होती है।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 5 रक्षाबन्धनम्

In this article, we will share MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 5 रक्षाबन्धनम् Pdf, Sanskrit Class 7 Chapter 5 Question Answer, these solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 5 रक्षाबन्धनम्

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 5 अभ्यासः

Class 7 Sanskrit Chapter 5 Raksha Bandhan प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) द्वावपि अग्रजौ कुतः गृहं प्रत्यागच्छताम्? [दोनों बड़े भाई कहाँ से घर को लौटकर आये थे?]
उत्तर:
इन्दौरनगरात्

(ख) के उत्सवप्रियाः भवन्ति? [उत्सवप्रिय कौन हुआ करते हैं?]
उत्तर:
जनाः

(ग) कस्य वृद्ध्यर्थं उत्सवाः सहायकाः? [किसकी वृद्धि के लिए उत्सव सहायक होते हैं?]
उत्तर:
सुखस्य

MP Board Solutions

(घ) श्रावणमासस्य कालः केषां मनांसि आह्लादयति? [श्रावण महीने का समय किनके मन को प्रसन्न करता हैं?]
उत्तर:
जनानां।

Class 7 Sanskrit Chapter 5 Raksha Bandhan प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) कै वर्षागीतानि गायन्ति नृत्यन्ति च? [वर्षा के गीत कौन गाते हैं और नाचते हैं?]
उत्तर:
लोकगायकाः वर्षागीतानि गायन्ति नृत्यन्ति च। [लोकगायक वर्षा के गीतों को गाते हैं और नाचते हैं।]

(ख) का रक्षासूत्रं बध्नाति? [राखी कौन बाँधती है?]
उत्तर:
भगिनी रक्षासूत्रम् बध्नाति। [बहन राखी बाँधती है।]

(ग) कर्मवती के रक्षासूत्रं प्रेषितवती? [कर्मवती ने किसके लिए राखी भेजी थी?]
उत्तर:
कर्मवती हुमायूँ नामाख्यं मुगलशासकं रक्षासूत्रं प्रेषितवती। [कर्मवती ने हुमायूँ नामक मुगलशासक के लिए राखी भेजी थी।]

(घ) के संस्कृति प्रकटी कुर्वन्ति? [संस्कृति को कौन प्रकट करते हैं?]
उत्तर:
उत्सवाः संस्कृति प्रकटी कुर्वन्ति। [उत्सव संस्कृति को प्रकट करते हैं।

Class 7 Sanskrit Chapter 5 Mp Board प्रश्न 3.
नीचे लिखे रेखांकित शब्दों के आधार पर प्रश्न बनाओ
(क) मयूराः स्वबर्ह प्रसार्य नृत्यन्ति।
(ख) बालिकाः नवयुवतयः दोलनक्रीडया प्रसन्नाः भवन्ति।
(ग) सैनिकाः अहर्निशः देशरक्षां कुर्वन्ति।
(घ) श्रावणमासस्य पौर्णिमायां रक्षाबन्धनपर्वं भवति।
उत्तर:
(क) के स्वबहँ प्रसार्य नृत्यन्ति?
(ख) बालिकाः नवयुवतयः कया प्रसन्नाः भवन्ति?
(ग) सैनिकाः अहर्निशं किम् कुर्वन्ति?
(घ) कस्य मासस्य पौर्णिमायां रक्षाबन्धनपर्वं भवति?

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 5 प्रश्न 4.
अर्थ के अनुसार जोड़ी का निर्माण करो
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 5 रक्षाबन्धनम् img 1
उत्तर:
(क) → (4)
(ख) → (1)
(ग) → (2)
(घ) → (3)

MP Board Solutions

Class 7th Sanskrit Chapter 5 Raksha Bandhan प्रश्न 5.
निम्नलिखित शब्दों के मूल शब्द, विभक्ति और वचन लिखो
(क) पौर्णिमायां
(ख) स्नेहेन
(ग) सुखस्य
(घ) सहायकाः।
उत्तर:
(क) पूर्णिमा-सप्तमी-एकवचन
(ख) स्नेह- तृतीया-एकवचन
(ग) सुख-षष्ठी-एकवचन
(घ) सहायक-प्रथमा-बहुवचन।

Class 7th Sanskrit Chapter 5 प्रश्न 6.
कोष्ठक से उचित रूप चुनकर रिक्त स्थानों को पूरा करो
(क) अद्य त्वं बह्वाह्लादिता ………….। (अस्ति/असि)
(ख) सर्वे तूष्णी ……….। (भवतु/भवन्तु)
(ग) परश्वः रक्षाबन्धनपर्वं ………। (भविष्यति/भवति)
(घ) वर्षागीतानि गायन्ति ………..। (गायकाः/गायकः)
(ङ) स्वबहँ प्रसार्य नृत्यति ………….। (मयूराः/मयूरः)
उत्तर:
(क) असि
(ख) भवन्तु
(ग) भविष्यति
(घ) गायकाः
(ङ) मयूरः।

Sanskrit Class 7 Chapter 5 प्रश्न 7.
निम्नलिखित शब्दों के आधार पर वाक्य निर्माण करो
(क) श्रावणमासे
(ख) मयूराः
(ग) सैनिकाः
(घ) लोकगायकाः।
उत्तर:
(क) श्रावणमासे पूर्णिमायाम् रक्षाबन्धनस्य उत्सवः भवति।
(ख) वर्षाकाले मयूराः स्वबर्ह प्रसार्य नृत्यन्ति।
(ग) सैनिकाः देशस्य रक्षार्थम् सर्वस्वम् त्यजन्ति।
(घ) लोकगायकाः श्रावणमासे गीतानि गायन्ति

MP Board Solutions

Class 7 Sanskrit Chapter 5 Question Answer प्रश्न 8.
पाठसे चुनकर सन्धि युक्त शब्दों को लिखो
(क) गै + अकः
(ख) नाम + आख्यम्
(ग) द्वौ + अपि
(घ) नृत्यन्ति + अपि।
उत्तर:
(क) गायकः
(ख) नामाख्यम्
(ग) द्वावपि
(घ) नृत्यन्त्यपि।

Class 7th Sanskrit Chapter 5 MP Board प्रश्न 9.
निम्नलिखित शब्दों का सन्धि-विच्छेद करो-
(1) नायकः
(2) इत्यादि
(3) उभावपि
(4) राजाज्ञा।
उत्तर:
(1) नै + अकः
(2) इति + आदि
(3) उभौ + अपि
(4) राजा + आज्ञा।

रक्षाबन्धनम् हिन्दी अनुवाद

(कक्षायां छात्राः वार्तालापं कुर्वन्ति)

घनश्यामः :
वर्षे! अद्य त्वं अति-आह्लादिता असि। किं कारणम्?

वर्णा :
आम्! घनश्याम! ह्यः मम द्वावपि अग्रजौ इन्दौरनगरात् गृहं प्रत्यागच्छताम्। नूनं परश्वः रक्षाबन्धनस्य पा. वनपर्व भविष्यति।

मेघावती :
सत्वरं तूष्णी भवन्तु। आचार्यः आगच्छति।
(आचार्यः प्रविशति। छात्राः उत्तिष्ठन्ति अभिवादनं कुर्वन्ति च)

आचार्यः :
उपविशत! अस्माकं देशे के के प्रमुखाः उत्सवाः भवन्ति? मेघावति! त्वं वद।

MP Board Solutions

मेघावती :
विजयादशमी, दीपावलिः, नवरोज्, ईद, होलिकोत्सवः, बैसाखी, ओणम्, मकर सङ्क्रान्तिः च।

आचार्यः :
उचितम्। सम्प्रति श्रावणमासः। श्रावणमासस्य पौर्णिमायां रक्षाबन्धनपर्व भविष्यति। अद्य वयं रक्षाबन्धनम्’ इति निबन्धं पठिष्यामः।

अनुवाद :
(कक्षा में छात्र वार्तालाप करते हैं)

घनश्याम ;
हे वर्षा! आज तुम बहुत प्रसन्नचित्त हो! कारण क्या है?

वर्षा :
हाँ! घनश्याम! कल मेरे दोनों ही बड़े भाई इन्दौर नगर से घर लौटकर आ गये। निश्चय ही परसों रक्षाबन्धन का त्यौहार होगा।

मेघावती :
जल्दी ही चुप हो जाओ। आचार्य आ रहे हैं।
(आचार्य प्रवेश करते हैं। सभी छात्र खड़े हो जाते हैं और अभिवादन करते हैं।)

आचार्य :
बैठिये। हमारे देश में कौन-कौन से प्रमुख त्यौहार होते हैं। मेघावती! तुम बतलाओ।

मेघावती :
विजयादशमी (दशहरा), दीपावली, नवरोज, ईद, होली का त्यौहार, बैसाखी, ओणम और मकर संक्रान्ति।

आचार्य :
ठीक है। अब सावन का महीना है। सावन महीने की पूर्णमासी को रक्षाबन्धन का त्यौहार होगा। आज हम सब ‘रक्षाबन्धन’ शीर्षक निबन्ध को पढ़ेंगे।

जनाः उत्सवप्रियाः भवन्ति। सामाजिकतायाः विकासे उत्सवाः सहायकाः। सुखस्य वृद्धयर्थम् अपि ते सहायकाः। उत्सवाः समाजस्वभावं संस्कृतिञ्च प्रकटीकुर्वन्ति। भारते अनेके उत्सवाः भवन्ति। तेषु रक्षाबन्धनम् एकः प्रमुखः उत्सवः। अयं कालः जनानां मनासि आह्लादयति। पुनः पुनः वर्षन्त्यः जलधाराः जीवसृष्टि पुलकितां कुर्वन्ति। मयूराः स्वबर्ह प्रसार्य नृत्यन्ति। बालिका: नवयुवतयः च दोलनक्रीडया प्रसन्नाः भवन्ति। लोकगायकाः वर्षागीतानि गायन्ति नृत्यन्त्यपि।

अनुवाद :
मनुष्य उत्सवप्रिय होते हैं। सामाजिकता के विकास में उत्सव सहायक होते हैं। सुख की वृद्धि के लिए भी वे सहायक होते हैं। उत्सव समाज के स्वभाव को तथा संस्कृति को प्रकट करते हैं। भारत में अनेक उत्सव होते हैं। उनमें रक्षाबन्धन एक प्रमुख उत्सव है। यह अवसर मनुष्यों के मनों को प्रसन्न बनाता है। बार-बार बरसती हुई जल की धाराएँ जीवसृष्टि को पुलकायमान करती हैं। मोर अपने पंखों को फैलाकर नाचते हैं। बालिकाएँ और नई युवतियाँ झूलने के खेल से प्रसन्न होती हैं। लोकगायक वर्षा के गीत गाते हैं और नाचते भी हैं।

रक्षाबन्धनं सुरक्षायाः बन्धनं भवति। यस्मै रक्षासूत्रं दीयते सः सुरक्षावचनंददाति तद्वचनं प्राणपणेन पालयति च। वर्तमाने काले भगिनी भ्रातुः मस्तके तिलकं कृत्वा रक्षासूत्रं बध्नाति। तस्मै मिष्ठान्न भोजयति तस्य कृते मङ्गलकामनां च करोति। भ्राता अपि तस्याः रक्षायै वचनबद्धः भवति। कतिपयाः जनाः संस्थाः च सैनिकेभ्यः रक्षासूत्राणि प्रेषयन्ति। सैनिकाः अपि अहर्निशं प्राणर्पणेन देशरक्षां कुर्वन्ति। स्त्रियः बन्धितानां कृते रक्षासूत्रबन्धनार्थं कारागारं गच्छन्ति। सागरतटप्रदेशे जनाः सागरपूजां अपि कुर्वन्ति।

MP Board Solutions

अनुवाद :
रक्षाबन्धन सुरक्षा का बन्धन होता है। जिसे राखी (रक्षासूत्र) दी जाती है, वह सुरक्षा का वचन देता है और उस वचन का पालन अपनी हथेली पर प्राण रखकर करता है। मौजूदा समय में बहन भाई के माथे पर तिलक करके राखी (रक्षासूत्र) बाँधती है। उसको मिठाई खिलाती है और उसके लिए कल्याण की कामना करती है। भाई भी उसकी रक्षा के लिए वचनबद्ध होता है। कुछ लोग और संस्थाएँ सैनिकों के लिए राखी भेजते हैं। सैनिक भी दिन-रात अपनी हथेली पर प्राण रख कर देश की रक्षा करते हैं। स्त्रियाँ बन्धन में पड़े लोगों के लिए (बन्दियों के लिए) राखी बाँधने के लिए कारागार (बन्दीगृह) जाती हैं। समुद्र के किनारे के प्रदेश में रहने वाले लोग समुद्र की भी पूजा करते हैं।

पुराणे एका कथा अस्ति। देवासुरसंग्रामे विजयप्राप्त्यर्थं इन्द्रपत्नी शची इन्द्रस्य रक्षासूत्रबन्धनम् अकरोत्। तदारभ्य रक्षाबन्धनोत्सवस्य आरम्भः इति। पुरा याज्ञिकाः पुरोहिताः यजमानस्य राज्ञः च कल्याणार्थं तेभ्यः रक्षासूत्रार्पणं कुर्वन्ति स्म।

श्रूयते खलु इतिहासस्य मध्ययुगे साम्राज्ञी कर्मवती हुमायूँ नामाख्यं मुगलशासकंबहुस्नेहेन रक्षासूत्रं प्रेषितवती। सः अपि श्रद्धया तत् स्वीकृतवान्। सः स्नेहेन भ्रातृभगिनीसम्बन्धस्य रक्षां अपि अकरोत्। एवं जातिधर्मनिरपेक्षः अय उत्सवः प्रवर्तते।

अनुवाद :
पुराणों में एक कथा है। देव और असुरों के संग्राम में विजय प्राप्त करने के लिए इन्द्र की पत्नी शची ने इन्द्र का राखी बन्धन किया। तब से लेकर रक्षाबन्धन का त्यौहार आरम्भ हुआ है। प्राचीन काल में यज्ञ कराने वाले पुरोहित यजमान के तथा राजा के कल्याण के लिए उन्हें राखी अर्पित किया करते थे।

सुना जाता है कि इतिहास के मध्य युग में महारानी कर्मवती ने हुमायूँ नामक मुगल शासक के लिए बड़े प्रेम से राखी भेजी। उसने भी श्रद्धा से उसे स्वीकार कर लिया। उसने प्रेमपूर्वक भाई और बहन के सम्बन्ध की रक्षा भी की। इस प्रकार यह उत्सव जाति और धर्म से निरपेक्ष है।

रक्षाबन्धनम् शब्दार्थाः

अति-आह्लादिता = (अति + आह्लादिता) अति प्रसन्न। अग्रजः = बड़ा भाई। प्रत्यागच्छताम् = (प्रति + आ + अगच्छ. ताम्) लौट आये। पावनम् = (पौ + अन्) = पवित्र। रक्षासूत्रं = राखी। आह्लादयति = प्रसन्न करता है। दोलनक्रीड़ा = झूला झूलने का खेल। स्वबर्हम् = अपने पंख को। प्रसार्य = फैलाकर। भोजयति = खिलाती है/खिलाता है। गायकः = (गै + अक:) = गायक। तूष्णीं = चुप होना। प्राणपणेन = हथेली पर प्राण रखकर। प्रवर्तते = होता है। बध्नाति = बाँधती है।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 7 भोपालनगरम्

In this article, we will share MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 7 भोपालनगरम् Pdf, Class 7th Sanskrit Chapter 7 Mp Board, these solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 7 भोपालनगरम्

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 7 अभ्यासः

Class 7 Sanskrit Chapter 7 Bhopal Nagaram प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) विशालं शिवमंदिरं कुत्र अस्ति? [विशाल शिव मन्दिर कहाँ है ?]
उत्तर:
भोजपुरे

(ख) भोपालनगरं कस्य प्रदेशस्य राजधानी अस्ति? [भोपाल नगर किस प्रदेश की राजधानी है?]
उत्तर:
मध्यप्रदेशस्य

(ग) श्रावणमासे प्रत्येकसोमवासरेका मेलापकः भवति? [सावन के महीने में प्रत्येक सोमवार को कहाँ मेला लगता है?]
उत्तर:
गुफामन्दिरे

MP Board Solutions

(घ) भोपाले विश्वप्रसिद्ध कलाकेन्द्रं किम् अस्ति? [भोपाल में विश्व प्रसिद्ध कला केन्द्र क्या है?]
उत्तर:
भारतभवनम्

(ङ) भोपाले राजाभोजवायुयानस्थानकं कुत्र अस्ति? [भोपाल में राजा भोज हवाई अड्डा’ कहाँ है?]
उत्तर:
गान्धिनगरे।

MP Board Class 7 Sanskrit Chapter 7 प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) पुरा भोपालनगरस्य नाम किम् आसीत्? [प्राचीनकाल में भोपाल नगर का क्या नाम था?]
उत्तर:
भोजपाल

(ख) भोपालनगरस्य जनाः कुत्र नौकाविहारं कुर्वन्ति? [भोपालनगर के लोग कहाँ पर नौका विहार करते है?]
उत्तर:
सरोवरेः

(ग) “इज्तिमा” नामकंधार्मिकसम्मेलनं कुत्र आयोज्यते? [“इज्तिमा” नामक धार्मिक सम्मेलन कहाँ पर आयोजित किया जाता है?]
उत्तर:
ताजुल मस्जेिद

(घ) आञ्चलिकविज्ञानकेन्द्रं कुत्र अस्ति? [आञ्चलिक विज्ञान केन्द्र कहाँ पर है?]
उत्तर:
भोपालनगरे

(ङ) भारतहैवीइलेक्ट्रिकल्सलिमिटेड इति संयन्त्रं कुत्र अस्ति? [भारत हैवी इलेक्ट्रिकल्स लिमिटेड नामक संयन्त्र कहाँ पर है?]
उत्तर:
भोपालनगरे।

MP Board Solutions

Class 7 Sanskrit Chapter 7 MP Board प्रश्न 3.
उचित शब्द से रिक्त स्थान को पूरा करो- लक्ष्मीनारायणमन्दिरम् (बिरला मन्दिरम्), ताजुल मस्जिदः, नौका विहारं, विधानसभा भवनम्, भोजपुरम्)
(क) नूतन भोपालनगरे …………. अस्ति।
(ख) भोपालनगरस्य सरोवरे जनाः ………….. कुर्वन्ति।
(ग) प्राचीन भोपाले …………. अस्ति।
(घ) …………. नूतनभोपाले अस्ति।
(ङ)…………. समीपे अस्ति।
उत्तर:
(क) लक्ष्मीनारायणमन्दिरम् (बिरला मन्दिरम्)
(ख) नौकाविहारं
(ग) ताजुल मस्जिदः
(घ) विधानसभा भवनम्
(ङ) भोजपुरम्।

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 7 प्रश्न 4.
रेखांकित शब्दों के आधार पर प्रश्न बनाओ (कुत्र, कस्मिन्, कस्य, कानि, केषाम्)
(क) इदं नगरम् सरोवराणां नगरं कथ्यते।
(ख) भीमबेटकायां भित्तिचित्राणि सन्ति।
(ग) भोपालनगरस्य द्वौ भागौ स्तः।
(घ) ‘इन्दिरागान्धि-मानवसङ्ग्रहालयः’ अपि अत्र वर्तते।
उत्तर:
(क) इदं नगरम् केषाम् नगरं कथ्यते?
(ख) कस्मिन् भित्तिचित्राणि सन्ति?
(ग) कस्य नगरस्य द्वौ भागौ स्तः?
(घ) ‘इन्दिरागान्धि-मानव सङ्ग्रहालयः’ अपि कुत्र वर्तते?

Class 7 Sanskrit Chapter 7 प्रश्न 5.
विलोम शब्दों का मेल कराओ
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 7 भोपालनगरम् img 1
उत्तर:
(क) → (5)
(ख) → (4)
(ग) → (6)
(घ) → (2)
(ङ) → (3)
(च) → (1)

Class 7th Sanskrit Chapter 7 प्रश्न 6.
शुद्ध कथन के सामने आम्’ और अशुद्ध कथन के सामने ‘न’ लिखो
(क) प्राचीनभोपालनगरे लक्ष्मीनारायणमन्दिरम् (बिरला मन्दिरम्) अस्ति।
(ख) ताजुलमस्जिदः एशिया-महाद्वीपस्य विशालतमः मस्जिदः अस्ति।
(ग) भोपालनगरस्य प्राकृतिक सौन्दर्यं दर्शनीयम्।।
(घ) भोपालनगरस्य जनाः उत्सवप्रियाः न सन्ति।
(ङ) ‘नेहरूक्रीडाङ्गणं’ नगरवासिनाम् क्रीडानुरागम् दर्शयति।
(च) भोपालनगरं भारतदेशस्य मध्यभागे अस्ति।
उत्तर:
(क) आम्
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) न
(च) आम्।

MP Board Solutions

Sanskrit Class 7 Chapter 7 MP Board प्रश्न 7.
उदाहरण के अनुसार जोड़ो-
(क) औद्योगिकक्षेत्रे + अपि
(ख) विष्णो + अव।
उत्तर:
(क) औद्योगिक क्षेत्रोऽपि
(ख) विष्णोऽव।

Sanskrit Class 7 Chapter 7 प्रश्न 8.
निर्देशानुसार धातुरूप लिखो
(क) वृत् (वर्त) – प्रथम पुरुष
(ख) लभ् – प्रथम पुरुषः
(ग) रम् – मध्यम पुरुषः
(घ) वृत् (वर्त) – मध्यम पुरुषः
(ङ) लभ् – उत्तम पुरुषः
(च) रम् – उत्तम पुरुषः।
उत्तर:
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 7 भोपालनगरम् img 2

भोपालनगरम् हिन्दी अनुवाद

(सन्दीपः स्कूटरयानेन मार्गे गच्छन् सुनीलं पश्यति? ततः स्कूटरयानात् अवतीर्य सुनीलस्य समीपं गच्छति, पृच्छति च।)

सन्दीप: :
भो सुनील! त्वम् अत्र किं करोषि?

सुनील: :
हे सन्दीप! अहम् अस्य सरोवरस्य सौन्दर्य पश्यामि।

सन्दीप: :
मित्र! अयं सरोवरः तु अस्माकं भोपालनगरस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति।

सुनीलः :
किं कथयसि? अहं तु न जानामि। यतोऽहं अत्र भोपालनगरं प्रथमवारम् एव आगतः।

सन्दीपः :
यद्येवं तर्हि आगच्छ अहं त्वां भोपालनगरं दर्शयामि। पुरा “भोजपालः” इति भोपालनगरस्य नाम आसीत् । भोपालनगरं मध्यप्रदेशस्य राजधानी अस्ति। अस्य नगरस्य महत्वं प्राचीनकालादेव वर्तते। किं त्वं नौकाविहारं कर्तुम् इच्छसि?

अनुवाद :
(सन्दीप स्कूटर से मार्ग में जाते हुए सुनील को देखता है। उसके बाद स्कूटर से उतरकर सुनील के पास जाता है और पूछता है।)

सन्दीप :
हे सुनील! तुम यहाँ क्या करते हो?

MP Board Solutions

सुनील :
हे सन्दीप! मैं इस सरोवर की सुन्दरता को देखता हूँ।

सन्दीप :
मित्र! यह सरोवर तो हमारे भोपाल नगर की विशेषता है।

सुनील :
क्या कहते हो? मैं तो नहीं जानता हूँ। क्योंकि मैं यहाँ भोपाल शहर में पहली बार ही आया हूँ।

सन्दीप :
यदि ऐसा है, तो आओ-मैं तुम्हें भोपाल शहर दिखाता हूँ। प्राचीन काल में भोपाल शहर का नाम ‘भोजपाल’ था। भोपाल नगर मध्य प्रदेश की राजधानी है। इस नगर का महत्त्व प्राचीन काल से ही है। क्या तुम नौका विहार करना चाहते हो?

सुनीलः :
आम, आगच्छ आवां नौकाविहारं कुर्वन्तावेव भोपालनगरस्य सौन्दर्यं पश्यावः।

सन्दीपः :
इदं नगरं सरोवराणां नगरं इति कथ्यते। अत्रस्थः विशालतम सरोवरः देशे एकः एव अस्ति। सरोवरे नौकाविहारः अस्य सौन्दर्य द्विगुणयति। वर्षाकाले तु नगरस्य हरीतिमां दृष्ट्वा नगरवासिनः पर्वतीयस्थानानि (हिलस्टेशन् इति) विस्मृत्य अत्रैव रमन्ते। अस्य नगरस्य प्राकृतिक सौन्दर्यं दर्शनीयम्। ‘मयूर उद्यानम्’, ‘नेहरू उद्यानम्’, चिनार उद्यानम्’, ‘बालोद्यानम्’, ‘वनविहारः’ च नगरस्य प्राकृतिकशोभां संवर्धयन्ति।

सनीलः :
सन्दीप! साञ्ची, भोजपुरम, भीमबैटका इत्यादीनि ऐतिहासिकस्थानानि अस्य नगरस्य समीपे एव सन्ति।

सन्दीपः :
आम्, भोजपुरे विशालं शिवमन्दिरं अस्ति। साञ्चीस्तूपः तु विश्वप्रिसद्धः एव। भीमबेटकायां शैलचित्राणि सन्ति। एतानि स्थानानि दृष्ट्वा जनाः मुदिताः चकिता: च भवन्ति। ते दूरतः एवं अत्र आगच्छन्ति।

सुनील: :
अन्यत् किम?

अनुवाद :
सुनील-हाँ आओ, हम दोनों नौका विहार करते हुए ही भोपाल नगर की सुन्दरता को देखें।

सन्दीप :
यह नगर सरोवरों का नगर कहा जाता है। यहाँ पर स्थित सबसे विशाल सरोवर देश में एक ही है। सरोवर में नौका विहार इसकी सुन्दरता को दोगुना कर देता है। बरसात के मौसम में तो नगर की हरियाली को देखकर नगर के रहने वाले लोग पर्वतीय स्थानों को भूलकर यहाँ ही रम जाते हैं। इस नगर का प्राकृतिक सौन्दर्य देखने योग्य है। मयूर उद्यान, नेहरू उद्यान, चिनार उद्यान, बालोद्यान और वन विहार तो नगर की प्राकृतिक शोभा को बढ़ा देते हैं।

सुनील :
सन्दीप! साँची, भोजपुर, भीमबेटका इत्यादि ऐतिहासिक स्थान इस नगर के समीप ही हैं।

सन्दीप :
हाँ, भोजपुर में विशाल शिव मन्दिर है। साँची के स्तूप तो विश्वप्रसिद्ध ही हैं। भीमबेटका में शैल चित्र हैं। इन सभी स्थानों को देखकर मनुष्य प्रसन्न और चकित हो जाते हैं। वे सभी दूर से ही यहाँ आते हैं।

MP Board Solutions

सुनील :
दूसरे अन्य क्या हैं?

सन्दीपः :
भोपालनगरस्य द्वौ भागौ स्तः। नूतनभोपाल नगरम् अपरं च प्राचीनभोपालनगरम्। विधानसभाभवनं, लक्ष्मीनारायणमन्दिरं (बिरलामन्दिरं), सचिवालयः, मन्त्रालयश्च नूतनभोपालनगरे सन्ति। प्राचीनभोपालनगरे ताजुलमस्जिदः, मोतीमस्जिदः, नेवरीमन्दिरं, गुफामन्दिरम्, इत्यादयः सन्ति।

गुफामन्दिरे प्रतिवर्ष श्रावणमासे प्रत्येकसोमवारे मेलापकः भवति। ताजुलमस्जिदः एशिया महाद्वीपस्य विशालतमः मस्जिदः अस्ति। अत्र प्रतिवर्षं ‘इज्तिमा’ नामकं धार्मिक सम्मेलनं भवतिः यस्मिन् देशविदेशेभ्यः धार्मिकाः आगच्छन्ति।

प्राचीन भोपालनगरे आभूषणानां, धान्यानां, वस्त्राणां, पुस्तकानां च असंख्याः आपणाः सन्ति।

अनुवाद :
सन्दीप-भोपाल नगर के दो भाग हैं। नया भोपाल नगर तथा अन्य प्राचीन भोपाल नगर। विधानसभा भवन, लक्ष्मीनारायण मन्दिर (बिरला मन्दिर), सचिवालय, और मन्त्रालय नये भोपाल नगर में हैं। प्राचीन भोपाल नगर में ताजुल मस्जिद, मोती मस्जिद, नेवरी मन्दिर, गुफा मन्दिर इत्यादि हैं।

गुफा मन्दिर में प्रत्येक वर्ष सावन के महीने में प्रत्येक सोमवार के दिन मेला होता है। ताजुल मस्जिद एशिया महाद्वीप की सबसे विशाल मस्जिद है। यहाँ प्रतिवर्ष ‘इज्तिमा’ नामक धार्मिक सम्मेलन होता है जिसमें देश-विदेशों से धार्मिक लोग आते हैं।

प्राचीन भोपाल नगर में आभूषणों की, अनाजों की, वस्त्रों की और पुस्तकों की असंख्य दुकानें हैं।

सुनीलः :
सन्दीप! मम शिक्षक: मां ‘भारत हैवी इलेक्ट्रिकल्स’ इति विषये किमपि उक्तवान् तत् किम?

सन्दीपः :
उद्योगक्षेत्रेऽपि इदं नगरं प्रसिद्धम्। अस्मिन् नगरे एक महत् विद्युत्संयन्त्रं स्थापितम्। इदं संयन्त्रम् एव ‘भारत हैवी इलेक्ट्रिकल्स लिमिटेड’ इति नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। भोपालनगरस्य समीपे मण्डीदीपं स्थानं औद्योगिकनगरम् इति प्रसिद्धम् अस्ति।

भारतभवनम् अत्रस्थं विश्वप्रसिद्ध कलाकेन्द्रम् अस्ति। नेहरुक्रीडाङ्गणं नगरवासिनां क्रीडानुरागं दर्शयति। ‘आञ्चलिकविज्ञानकेन्द्रम्’ नगरस्य महत्वं सूचयति। इन्दिरागान्धिमानवसङ्ग्रहालयः अपि अत्र विद्यते।

प्रारम्भिकशिक्षायाः केन्द्रम् अपि अस्मिन् नगरे अस्ति। गान्धिनगरे ‘राजाभोजवायुयान स्थानकम्’ अपि अस्ति।
(सुनीलः सन्दीपः च भ्रमन्तौ तात्याटोपेनगरम् आगतौ)

अनुवाद :
सुनील-सन्दीप! मेरे शिक्षक ने मुझको भारत हैवी इलेक्ट्रिकल्स’ इस विषय पर कुछ बतलाया था, वह क्या है?

सन्दीप :
उद्योग के क्षेत्र में भी यह नगर प्रसिद्ध है। इस नगर में एक विशाल विद्युत संयन्त्र स्थापित किया है। यही संयन्त्र ‘भारत हैवी इलैक्ट्रिकल्स लिमिटेड’ नाम से प्रसिद्ध है। भोपाल नगर के पास मण्डी द्वीप स्थान औद्योगिक नगर नाम से प्रसिद्ध है। ‘भारत भवन’ जो यहाँ स्थित है, वह विश्वप्रसिद्ध कला केन्द्र है। नेहरू क्रीड़ास्थल नगर के रहने वाले लोगों के खेल के प्रति अनुराग को दिखाता है। ‘आञ्चलिक विज्ञान केन्द्र’ नगर के महत्व को सूचित करता है। इन्दिरा गांधी मानव संग्रहालय भी यहाँ मौजूद है।

प्रारम्भिक शिक्षा का केन्द्र भी इस नगर में है। गांधीनगर में ‘राजाभोज वायुयान’ अड्डा भी है।

(सुनील और सन्दीप घूमते हुए तात्याटोपे नगर में आ जाते हैं।)

सुनीलः :
रे सन्दीप! इदं तु किमपि रोचकस्थानं दृश्यते।

MP Board Solutions

सन्दीप: :
नगरस्य सर्वेषां प्रियं स्थान हट्टं च ‘न्यूमार्केट’ इति अस्ति। अत्र अबालवृद्धाः स्वमनोरञ्जनार्थम् आवश्यकवस्तूनि क्रेतुं च आगच्छन्ति। आवाम् अपि मधुराणि रसगोलकानि क्रीत्वा खादावः।

सुनीलः :
शोभनम् अस्ति भोपालनगरम्।

अनुवाद :
सुनीलः :
अरे सन्दीप। यह स्थान तो कुछ रोचक प्रतीत होता है।

सन्दीप :
नगर का सबसे प्रिय स्थान और बाजार (हाट) ‘न्यूमार्केट’ है। यहाँ बालक से लेकर बूढ़े व्यक्ति तक अपने मनोरंजन के लिए और अपनी आवश्यकता की वस्तुएँ खरीदने के लिए आते हैं। हम दोनों भी मीठे रसगुल्ले खरीदकर जाएँगे।

सुनील :
भोपालनगर (अति) सुन्दर है।

भोपालनगरम् शब्दार्थाः

स्कूटरयानेन = स्कूटर से। वैशिष्ट्यम् = विशेषता। कुर्वन्नेव = करते हुए ही। विस्मृत्य = भूलकर। उक्तवान् = कहा था। वायुयानस्थानकम् = हवाई अड्डा। अवतीर्य = उतरकर। दर्शयामि = दिखाता हूँ। अत्रस्थः = यहाँ का। इत्थम् = ऐसा। रसगोलकानि = रसगुल्ले। यद्येवं = यदि ऐसा है। द्विगुणयति = दोगुना कर देता है।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 1 चत्वारि धामानि

In this article, we will share MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 1 चत्वारि धामानि Pdf, Class 7th Sanskrit Surbhi Chapter 1, these solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 1 चत्वारि धामानि

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 1 अभ्यासः

MP Board Class 7 Sanskrit Chapter 1 प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) शारदामठं कस्यां दिशि अस्ति? [शारदामठ किस दिशा में है?]
उत्तर:
पश्चिम दिशि

(ख) शङ्कराचार्यस्य प्रथमशिष्यस्य नाम किम्? [शंकराचार्य के पहले शिष्य का नाम क्या है?]
उत्तर:
सुरेश्वराचार्यः

(ग) ज्योतिर्मठं कुत्र अस्ति? [ज्योतिर्मठ कहाँ पर है?]
उत्तर:
उत्तराञ्चलराज्ये

MP Board Solutions

(घ) द्वारका कस्मिन् राज्ये अस्ति? [द्वारका किस राज्य में है?]
उत्तर:
गुजरातराज्ये

(ङ) जगद्गुरु कः आसीत्? [जगद्गुरु कौन थे?]
उत्तर:
शङ्कराचार्यः।

Class 7 Sanskrit Chapter 1 MP Board प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) शङ्कराचार्येण स्थापितानां मठानां नामानि कानि? [शंकराचार्य के द्वारा स्थापित मठों के नाम क्या हैं?
उत्तर:
शङ्कराचार्येण स्थापितानां मठानां नामानि सन्ति
(1) शृङ्गेरिमठम्
(2) गोवर्धनमठम्
(3) शारदामठम्
(4) ज्योतिर्मठम्।
[शंकराचार्य द्वारा स्थापित मठों के नाम हैं-
(1) शृङ्गेरिमठ
(2) गोवर्धनमठ
(3) शारदामठ
(4) ज्योतिर्मठ।]

(ख) कः कस्य एकतायाः मूलाधारः? [किसकी एकता का मूल आधार क्या है?]
उत्तर:
धर्मः भारतस्य एकतायाः मूलाधारः। [धर्म भारत की एकता का मूल आधार है।]

(ग) मठानि किमर्थं स्थापितानि? [मठों की स्थापना किसलिए की गई?]
उत्तर:
धर्मरक्षार्थं वेदान्ततत्वानां प्रचारार्थम् च मठानि स्थापितानि। [धर्म की रक्षा के लिए और वेदान्त तत्वों के प्रचार के लिए मठों की स्थापना की गई।]

(घ) शङ्कराचार्यस्य चत्वारः शिष्याः के? [शंकराचार्य के चार शिष्य कौन थे?]
उत्तर:
शङ्कराचार्यस्य प्रथम शिष्यः सुरेश्वराचार्यः, द्वितीयः शिष्य हस्तामलकः, तृतीय शिष्यः त्रोटकाचार्यः, चतुर्थः शिष्यः पद्मपादः इति।
[शंकराचार्य के प्रथम शिष्य सुरेश्वराचार्य, द्वितीय शिष्य हस्तामलक, तीसरे शिष्य त्रोटकाचार्य और चौथे शिष्य पद्मपाद थे।]

(ङ) भारतं कथं संरक्षितं भवति? [भारत किस तरह सुरक्षित है?]
उत्तर:
धर्मरक्षणेन एव भारतम् संरक्षितं भवति। [धर्म की रक्षा करने से ही भारत सुरक्षित है।]

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 1 प्रश्न 3.
उचित शब्दों को मिलाओ-
Image
उत्तर:
(क) → (3)
(ख) → (5)
(ग) → (4)
(घ) → (2)
(ङ) → (1)

MP Board Solutions

Class 7 Sanskrit Chapter 1 Chatvari Dhamani प्रश्न 4.
कोष्ठक के शब्दों का प्रयोग करके रिक्त स्थानों को भरो (गोवर्धनमठम्, भगवत्पादं, धर्मो, मूलाधारः, पद्मपादः)
(क) नमामि ……….. शङ्करं लोकशङ्करम्।
(ख) पूर्वदिशि ……….. अस्ति।
(ग) ………. रक्षति रक्षितः।
(घ) शङ्कराचार्यस्य चतुर्थः शिष्यः ………..।
(ङ) धर्म एव भारतस्य एकतायाः ……….. अस्ति।
उत्तर:
(क) भगवत्पादं
(ख) गोवर्धनमठम्
(ग) धर्मो
(घ) पद्मपाद
(ङ) मूलाधारः।

Class 7 Sanskrit Chapter 1 Chatvari Dhamani प्रश्न 5.
विलोम शब्द लिखो
(क) धर्मः
(ख) प्रसिद्धानि
(ग) स्मरणम्
(घ) गुरु:
(ङ) ज्ञानम्।
उत्तर:
(क) → अधर्मः
(ख) → अप्रसिद्धानि
(ग) → विस्मरणम्
(घ) → शिष्यः
(ङ) → अज्ञानम्।

Class 7 Sanskrit Chapter 1 प्रश्न 6.
प्रथमा-बहुवचन के रूप लिखो
(क) अहम्
(ख) नाम
(ग) शिष्यः
(घ) धाम
(ङ) मठम्।
उत्तर:
(क) वयम्
(ख) नामानि
(ग) शिष्याः
(घ) धामानिः
(ङ) मठानि।

MP Board Solutions

चत्वारि धामानि हिन्दी अनुवाद

शिक्षिका :
भारति! भवती जानाति किं कः अयं महापुरुषः?

भारती :
आर्ये! अयं खलु जगद्गुरु शङ्कराचार्यः।

महेश: :
आम् अहमपि जानामि एते किल तस्य चत्वारः शिष्याः।

देवेशः :
शङ्कराचार्यस्य प्रथमशिष्यस्य नाम सुरेश्वराचार्यः इति।

शिक्षिका :
देवेशः! अन्येषां त्रयाणां शिष्याणां नामानि कानि?

देवेशः :
अहं न जानामि।

शारदा :
द्वितीयः शिष्यः हस्तामलकः तृतीयः शिष्यः त्रोटकाचार्यः चतुर्थः शिष्य पद्मपादः।

अनुवाद :
शिक्षिका-हे भारती! क्या तुम जानती हो कि यह महानुभाव कौन हैं?

MP Board Solutions

भारती :
आर्ये! यह जगद्गुरु शंकराचार्य हैं। महेश-हाँ, मैं भी इन्हें जानता हूँ कि उनके चार शिष्य थे।

देवेश :
शंकराचार्य के पहले शिष्य का नाम सुरेश्वराचार्य था।

शिक्षिका :
देवेश! अन्य तीन शिष्यों के क्या-क्या नाम हैं? देवेश-मैं नहीं जानता हूँ।

शारदा :
दूसरे शिष्य हस्तामलक, तीसरे शिष्य त्रोटकाचार्य (और) चौथे शिष्य पद्मपाद थे।

शिक्षिका :
साधु, अपि जानान्ति शङ्करमठानि?

सर्वे :
न जानीमः।

शिक्षिका :
शङ्कराचार्येण चतुर्षु स्थानेषु चतसृषु दिक्षु चत्वारि मठानि स्थापितानि। तानि चत्वारि पवित्रधामानि इति प्रसिद्धानि।

महेश: :
आर्ये! उत्तरदिशि बदरीनाथः, दक्षिणदिशि रामेश्वरं, पश्चिमदिशि द्वारका, पूर्वदिशि जगन्नाथपुरी इति किल चत्वारि धामानि।

शिक्षिका :
सत्यम्! किन्तु धर्मप्रचाराय शङ्कराचार्येण स्थापितानि मठानि अपि चत्वारि धामानि इति प्रसिद्धानि। तानि चतस्तृषु दिक्षु सन्ति।

भारती :
तानि धामानि कानि?

शिक्षिका :
शृङ्गेरिमठम्, गोवर्धनमठम्, शारदामठम्, ज्योतिर्मठम्।

देवेशः :
कस्यां कस्यां दिशि सन्ति?

अनुवाद :
शिक्षिका-ठीक है, क्या शंकर के मठों को भी जानते हो?

MP Board Solutions

सभी :
नहीं जानते हैं।

शिक्षिका :
शंकराचार्य के द्वारा चार स्थानों पर चारों दिशाओं में चार मठों की स्थापना की गई थी। वे चारों पवित्र धाम हैं, इस रूप में प्रसिद्ध हैं।

महेश :
आर्ये! उत्तर दिशा में बदरीनाथ, दक्षिण दिशा में रामेश्वर, पश्चिम दिशा में द्वारका (तथा) पूर्व दिशा में जगन्नाथपुरी-इस प्रकार ये चार धाम हैं।

शिक्षिका :
ठीक! किन्तु धर्म के प्रचार के लिए शंकराचार्य के द्वारा स्थापित किये गये मठ ही चार धाम हैं; ऐसा प्रसिद्ध है। वे चारों दिशाओं में हैं।

भारती :
वे धाम कौन-कौन से हैं?

शिक्षिका :
शृङ्गेरिमठ, गोवर्धनमठ, शारदामठ (तथा) ज्योतिर्मठ।

देवेश :
(ये) किस-किस दिशा में हैं?

शिक्षिका :
पश्यन्तु इदं कोष्ठकं, स्पष्टं भवति
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 1 चत्वारि धामानि img 1

शिक्षिका :
धर्म एव भारतस्य एकतायाः मूलाधारः। ‘धर्मो रक्षति रक्षितः’ अतः धर्मरक्षणेन एव भारतम् संरक्षितं भवति। धर्मरक्षणार्थं वेदान्ततत्वानां प्रचारार्थम् एतानि मठानि स्थापितानि। मठानां स्थापकं जगद्गुरुम् आदिशङ्करं स्मरामः।

“श्रुतिस्मृतिपुराणानाम् आलयं करुणालयम्।
नमामि भगवत्पादशङ्करं लोकशङ्करम्॥”

अनुवाद :
शिक्षिका-इस कोष्ठक को देखो (इससे) स्पष्ट होता है-
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 1 चत्वारि धामानि img 2

शिक्षिका :
धर्म ही भारत की एकता का मूल आधार है। ‘(धर्म की) रक्षा करने वाले की धर्म रक्षा करता है।’ इसलिए धर्म की रक्षा करने से ही भारत भली प्रकार से रक्षित होता है। धर्म की रक्षा के लिए और वेदान्त के तत्वों के प्रचार के लिए इन मठों की स्थापना की गई है। मठों की स्थापना करने वाले जगद्गुरु आदिशङ्कर का (हम) स्मरण करते हैं।

“वेद, स्मृति और पुराणों के स्थान करुणानिधान और संसार का कल्याण करने वाले भगवान शंकर के चरणों की मैं वन्दना करता हूँ।”

चत्वारि धामानि शब्दार्थाः

चत्वारः = चार (पुल्लिङ्ग)। धर्मप्रचाराय = धर्म के प्रचार के लिए। धर्मरक्षणेन = धर्मरक्षा से।

MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti विविध प्रश्नावली 1

MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti Solutions विविध प्रश्नावली 1

Class 7 Hindi Vividh Prashnavali 1 प्रश्न 1.
निम्नलिखित गद्यांशों की संदर्भ एवं प्रसंग सहित व्याख्या कीजिए-

(क) “यह तो होता ही है कि जब बड़े काम किए जाते हैं,
उनमें कामयाबी भी होती है, नाकामयाबी भी होती है,
मगर हम सब शरीक रहें, कामयाबी की
खुशी में भी और नाकामयाबी के दुःख में भी।”

(ख) “मैं दुनिया को बता देना चाहता हूँ कि हिन्दुओं
के रस्मों-रिवाज मुसलमान के लिए भी उतने ही
प्यारे और पाक हैं जितने उनके लिए। तुम भूलते
हो कि हम सब एक परवरदिगार की औलाद

(ग) “सांस्कृतिक ऐतिहासिक दृष्टि से सम्पन्न यह
हमारा मध्य प्रदेश, लघुभारत कहा जाता है। मध्य
प्रदेश के वैभव की मिठास यहाँ के निवासियों के
हृदय में रची बसी है।”

उत्तर-
(क) नेहरू जी अपने सहयोगियों के संग के दिनों को स्मरण करते हुए लिखते हैं कि जब बड़े उद्देश्यों की प्राप्ति हेतु प्रयास किये जाते हैं तो उनमें सफलता तो प्राप्त होती ही है, कभी-कभी असफलता भी हाथ लगती है। मगर निराशा के इस क्षण में तथा सफलता की स्थिति में खुशी के पलों में हमें सदैव संग रहना चाहिए।

(ख) हुमायूँ अपने सेनापति को सम्बोधित करते हुए कहता है कि हिन्दुओं और मुसलमानों में कोई अन्तर नहीं है। सब के सब उस एक मालिक की सन्तान हैं जिसने उन्हें बनाया है। आज मैं इस पूरे संसार के सामने यह सिद्ध करना चाहता हूँ कि हिन्दुओं के सभी रीति-रिवाज और परम्पराएँ एक मुसलमान के लिए भी समान रूप से प्रिय और पवित्र हैं।

(ग) मध्यप्रदेश में विभिन्न धर्मों, रीति-रिवाजों व मान्यताओं के लोग परस्पर भाईचारे और सद्भाव से निवास करते हैं। यहाँ भारत के अन्य सभी प्रदेशों में मनाये जाने वाले पारम्परिक तीज-त्यौहार मनाये जाते हैं। अतः सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक रूप से समृद्ध मध्य प्रदेश को लघु भारत कहना ठीक ही है। मध्यप्रदेश के गौरवशाली अतीत की मिठास इस प्रदेश | के निवासियों के मन में आज भी विद्यमान है तथा जिसे उनके व्यवहार से महसूस किया जा सकता है।

MP Board Solutions

Class 7th Hindi Vividh Prashnavali 1 प्रश्न 2.
निम्नलिखित दोहों का भावार्थ लिखिए-

(क) “निंदक नियरे राखिए, आँगन कुटी छवाय
बिन पानी साबुन बिना, निर्मल करै सुभाय।”

(ख) “विद्या धन उद्यम बिना, कहौ जु पावै कौन,
बिना डुलाए न मिले, ज्यों पंखा को पौन।”

उत्तर-
कबीर कहते हैं कि मनुष्य को सदैव अपनी निन्दा करने वाले का स्वागत करना चाहिए और उसे अपने पास रखना चाहिए। वास्तव में, निन्दा करने वाला व्यक्ति बिना पानी और साबुन के तुम्हारे व्यवहार में से तुम्हारे दोषों को दूर कर तुम्हारे स्वभाव को स्वच्छ और कोमल बना सकता है।

वृन्द कहते हैं कि जिस प्रकार गर्मी के समय में बिना पंखे को घुमाये (परिश्रम किए) उसकी हवा का आनन्द नहीं लिया जा सकता है, ठीक उसी प्रकार विद्या रूपी धन को बिना परिश्रम किये प्राप्त नहीं किया जा सकता है। अर्थात् प्रत्येक मनुष्य को अभीष्ट की प्राप्ति हेतु अथक् मेहनत करनी चाहिए।

MP Board Class 7th Hindi Vividh Prashnavali 1 प्रश्न 3.
निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए

(क) दीपू का घर में रौब क्यों नहीं था?
उत्तर-
दीपू घर में सबसे छोटा था। अतः उसका घर में रौब नहीं था।

(ख) नेहरू जी ने किन जंजीरों को तोड़ने के लिए कहा
उत्तर-
नेहरूजी ने पुरानी रीति और रस्मों की उन जंजीरों को तोड़ने का आह्वान किया है जो हिन्दुस्तान को आगे बढ़ने से रोकती हैं, देशवासियों में फूट डालती हैं, बेशुमार लोगों को दबाये रखती हैं और जो शरीर और आत्मा के विकास के मार्ग को अवरुद्ध करती हैं।

(ग) विक्रमादित्य के नवरत्नों में से किन्हीं तीन के नाम – लिखिए।
उत्तर-
कालिदास, वराहमिहिर, वाणभट्ट।

(घ) विक्रमादित्य के चरित्र के कोई चार गुण लिखिए।
उत्तर-
विक्रमादित्य अपनी न्यायप्रियता, बुद्धिमत्ता, विवेकपूर्ण निर्णय और प्रजापालन आदि के लिए इतिहास में अमर हैं।

(ङ) भोपाल के दर्शनीय स्थल कौन-कौन से हैं?
उत्तर-
भोपाल के दर्शनीय स्थलों में भारत-भवन, मानव संग्रहालय, बिड़ला मन्दिर, ताज-उल-मस्जिद, वन-विहार आदि = प्रमुख हैं।

(य) “राखी वह शीतल प्रलेप है, जो सारे घाव भर देता है।” यह कथन किसने व किससे कहा?
उत्तर-
यह कथन रानी कर्मवती ने जवाहर बाई से कहा।

Class 7th Vividh Prashnavali 1 Hindi प्रश्न 4.
कोष्ठक में दिए गए विकल्पों में से सही विकल्प चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए
(क) दीपू को …………………………… पर विश्वास था। (नानी/चाची/दादी)
(ख) …………………………… भारत का हृदय स्थल है। (उत्तर प्रदेश/बिहार/मध्यप्रदेश)
(ग) शिवपुरी में …………………………… राष्ट्रीय उद्यान है। (जवाजी/माधव)
(घ) …………………………… नदी मध्यप्रदेश की जीवन रेखा मानी जाती है। (गंगा/जमुना/नर्मदा)
(ङ) हीरों की खानों के लिए …………………………… विश्व में प्रसिद्ध (सतना/पन्ना/छतरपुर)
उत्तर-
(क) दादी,
(ख) मध्यप्रदेश
(ग) माधव,
(घ) नर्मदा,
(ङ) पन्ना।

MP Board Solutions

MP Board Class 7 Hindi Vividh Prashnavali 1 प्रश्न 5.
निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर, सही विकल्प चुनकर लिखिए
(अ) नेहरूजी ने अपनी भस्म कहाँ बिखेरने की इच्छा व्यक्त की थी?
(क) नदियों में
(ख) खेतों में
(ग) पर्वतों पर
(घ) समुद्र में।
उत्तर-
(ख) खेतों में,

(ब) दीपू कौन-सी कक्षा में पड़ता था?
(क) तीसरी
(ख) चौथी
(ग) पाँचवीं
(घ) पहली।
उत्तर-
(ख) चौथी,

(स) तानसेन और बैजूबावरा की संगीत स्पर्धा कहाँ हुई थी?
(क) ओरछा
(ख) ग्वालियर
(ग) आगरा
(घ) दिल्ली।
उत्तर-
(ख) ग्वालियर,

(द) कर्मवती कहाँ की महारानी थी?
(क) झाँसी
(ख) मेवाड़
(ग) गढ़ मण्डला
(घ) इन्दौर।
उत्तर-
(ख) मेवाड़।

Class 7th Hindi Vividh Prashnawali 1 प्रश्न 6.
निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए
(क) हमारे मन में किनके प्रति दया की भावना होनी चाहिए?
उत्तर-
हमारे मन में दीन-दुखी जीवों के प्रति दया की भावना होनी चाहिए।

(ख) भरहुत और साँची क्यों प्रसिद्ध हैं?
उत्तर-
भरहुत अपनी प्राचीनतम स्थापत्य कला के लिए तथा साँची बौद्ध स्तूपों के लिए प्रसिद्ध है।

(ग) मध्यप्रदेश की किन्हीं तीन बोलियों के नाम लिखिए।
उत्तर-
मध्यप्रदेश की तीन बोलियाँ-बुन्देली, मालवी और निमाड़ी हैं।

(घ) कर्मवती ने राखी को वरदान क्यों कहा है?
उत्तर-
राखी सारे बैर-भावों को दूर कर देती है। साथ ही इसे पहनकर प्रत्येक भाई अपनी बहन की रक्षा का वचन देता है। अतः कर्मवती ने इसे वरदान की संज्ञा दी है।

Class 7th Hindi Bhasha Bharti प्रश्न 7.
निम्नलिखित की सही जोड़ियाँ बनाइए
MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti विविध प्रश्नावली 1 1
उत्तर-
(क) → (3), (ख) → (1), (ग) → (4), (घ) → (2).

Nehru Ji Ne Kin Janjeeron Ko Todne Ke Liye Kaha Hai प्रश्न 8.
निम्नलिखित शब्दों को वाक्य में प्रयोग कीजिए-
वैमनस्य, तोपखाना, पश्चाताप, वरदान, आज्ञापालन, पिटारा।
उत्तर-
(क) वैमनस्य-हमें वैमनस्य की भावना से बचना चाहिए।
(ख) तोपखाना-अंग्रेजों की सेना में कई समृद्ध तोपखाना थे।
(ग) पश्चाताप-उसे अपनी गलती पर बाद में काफी पश्चाताप हुआ।
(घ) वरदान-अच्छी शिक्षा देना वरदान के समान है।
(ङ) आज्ञापालन-राम अपने पिता दशरथ के आज्ञापालन में सहर्ष वनवास को चले गये।
(च) पिटारा-जादूगर के जादू के पिटारे में बहुत से खेल हैं।

MP Board Solutions

Class 7th Hindi Bhasha Bharti Vividh Prashnavali 1 प्रश्न 9.
निम्नलिखित शब्दों की वर्तनी शुद्ध कीजिए-
सस्कृति, प्रतिविम्व, परयटक, वेभव, स्त्रजन, हसना, प्रान।
उत्तर-
अशुद्ध शब्द शुद्ध शब्द
सस्कृति – संस्कृति
प्रतिविम्व – प्रतिबिम्ब
परयटक – पर्यटक
वेभव – वैभव
स्त्रजन – सृजन
हसना – हँसना
प्रान – प्राण

Bhasha Bharti Class 7 प्रश्न 10.
निम्नलिखित वाक्यों को कोष्ठक में दिए निर्देशानुसार बदलिए
(क) मामाजी वाराणसी पहुँचे। (निषेधात्मक)
(ख) राम ने गंगा में डुबकी लगाई। (प्रश्नवाचक)
(ग) क्या लड़का कपड़े लेकर भाग गया? (साधारण वाक्य)
(घ) आपने यह क्या कर डाला? (विस्मयादिबोधक)
उत्तर-
(क) मामाजी वाराणसी नहीं पहुँचे।
(ख) क्या राम ने गंगा में डुबकी लगाई?
(ग) लड़का कपड़े लेकर भाग गया।
(घ) अरे ! आपने यह क्या कर डाला।

Class 7 Hindi Bhasha Bharti प्रश्न 11.
निम्नलिखित शब्दों के बहुवचन रूप लिखिए-
राखी, धागा, भाई, पताका, सपूत, शत्रु, लड़की।
उत्तर-
एकवचन – बहुवचन
राखी – राखियाँ
धागा – धागे
भाई – भाइयों
पताका – पताकाओं
सपूत – सपूतों
शत्रु – शत्रुओं
लड़की – लड़कियाँ

Class 7 Sanskrit Vividh Prashnavali 1 प्रश्न 12.
निम्नलिखित सामासिक पदों में तत्पुरुष समास छाँटिए
सेनापति, माता-पिता, चौराहा, यथाशक्ति,वीरव्रत, महारानी, रसोईघर।
उत्तर-
सेनापति, वीरव्रत, रसोईघर।

MP Board Class 7 Hindi प्रश्न 13.
निम्नलिखित शब्दों में से हिन्दी, अंग्रेजी तथा उर्दू के शब्द छाँटकर तालिका में लिखिए-
दोस्त, टॉफी, कक्षा, बस्ता, ट्रिप, बेवकूफ, बारह, कार्तिक, मजबूर, तरकीब, कीर्तन, रेडियो, पक्ष।
उत्तर-
MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti विविध प्रश्नावली 1 2

MP Board Class 7th Hindi Bhasha Bharti प्रश्न 14.
निम्नलिखित गद्यांश में विराम चिह्नों का उचित प्रयोग कीजिए-
मैं मुन्ना आपने पहचाना नहीं मुझे हाँ मुन्ना भूल गये आप मामाजी खैर कोई बात नहीं इतने साल भी तो हो गये तुम यहाँ कैसे
उत्तर-
मैं मुन्ना, आपने पहचाना नहीं मुझे? हाँ मुन्ना। भूल गये आप मामाजी? खैर, कोई बात नहीं। इतने साल भी तो हो गये। तुम यहाँ कैसे?

Class 5 Hindi Vividh Prashnavali 1 प्रश्न 15.
नीचे दिए गए उपसर्ग’योग’ शब्द में लगाकर नए शब्द बनाइए-
प्र, वि, अभि, उप, सह, सु।
उत्तर-

  • प्र + योग = प्रयोग,
  • वि + योग = वियोग,
  • अभि + योग = अभियोग,
  • उप + योग = उपयोग,
  • सह + योग = सहयोग,
  • सु + योग = सुयोग।

विविध प्रश्नावली 1 कक्षा 5 प्रश्न 16.
निम्नलिखित शब्दों के हिन्दी शब्द लिखिए-
खिदमत, सौगात, पैगाम, मुताबिक, हिफाजत, कुर्बानी, खौफ।
उत्तर-

  • उर्दू शब्द – हिन्दी शब्द
  • खिदमत – आवभगत
  • सौगात – उपहार
  • पैगाम – सन्देश
  • मुताबिक – अनुसार
  • हिफाजत – सुरक्षा
  • कुर्बानी – बलिदान
  • खौफ – डर

MP Board Solutions

दादी की घड़ी प्रश्न 17.
“दादी की घड़ी” पाठ का सारांश लिखिए।
उत्तर-
दादी ने दीपू को अपने और करीब लाते हुए प्यार से समझाया कि भला तकिया भी कहीं बोलता है जो दूसरों को जगा देगा ? वास्तव में असली अलार्म तो मनुष्य का दिल होता है। जब कभी हमें अवश्य एवं निश्चित समय पर सुबह उठना होता है, तो वह हमारा दिल ही है, जो हमें अभीष्ट समय पर अपने आप उठा देता है। अलार्म घड़ी की आवाज को तो हम चाहें तो बन्द भी कर सकते हैं, किन्तु दिल की आवाज को बन्द नहीं किया जा सकता है। यह तो हमें उठाकर ही शान्त होती है। दिलरूपी घड़ी का रहस्य जानकर दीपू प्रसन्न हुआ।

MP Board Class 7th Hindi Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 8 गुरुगोविन्दसिंहः

In this article, we will share MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 8 गुरुगोविन्दसिंहः Pdf, Class 7th Sanskrit Chapter 8, these solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 8 गुरुगोविन्दसिंहः

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 8 अभ्यासः

Class 7 Sanskrit Chapter 8 MP Board प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) सिक्खानाम् दशमः गुरुः कः आसीत्? [सिक्खों के दसवें गुरु कौन थे?]
उत्तर:
गुरुगोविन्दसिंहः

(ख) सिक्खधर्मप्रवर्तकः कः आसीत्? [सिख धर्म के प्रवर्तक कौन थे?]
उत्तर:
गुरुनानकः

(ग) गुरुगोविन्दसिंहस्य मातुः नाम किम्? [गुरुगोविन्दसिंह की माता का नाम क्या था?]
उत्तर:
गुजरी

(घ) गुरुगोविन्दसिंहस्य मुक्तिः कुत्र अभवत्? [गुरुगोविन्दसिंह की मुक्ति कहाँ हुई थी?]
उत्तर:
नान्देड़ प्रान्ते

MP Board Solutions

(ङ) ईश्वरीयदीक्षा का? [ईश्वरीय दीक्षा क्या थी?]
उत्तर:
खालसा।

MP Board Class 7 Sanskrit Chapter 8 प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो
(क) सिक्खानां पञ्च बाह्यचिह्नानि कानि? [सिक्खों के पाँच बाहरी चिह्न कौन-कौन से हैं?]
उत्तर:
सिक्खानां पञ्च बाह्य चिह्नानि-केशबन्धनं, कङ्कतिका अस्थापनं, कङ्कणधारणं, कट्यां वस्त्रधारणं, सर्वदा खड्गंधारणम् इति।
[सिक्खों के पाँच बाहरी चिह्न हैं-केशबन्धन (पगड़ी), कंघी रखना, कड़ा धारण करना, कमर में फेंटा बांधना, सदा तलवार धारण करते रहना।]

(ख) गुरुगोविन्दस्य जननं कदा अभवत्? [गुरुगोविन्द का जन्म कब हुआ थ?]
उत्तर:
गुरुगोविन्दस्य जननं १६६६ तमे वर्षे कार्तिक शुक्ल सप्तम्यां पटना नगरे अभवत्। [गुरुगोविन्द का जन्म सन् १६६६ ई. में कार्तिक महीने की शुक्लपक्ष की सप्तमी को पटना नगर में हुआ था।

(ग) कुत्र धर्माः विकासं प्राप्ताः? [धर्मों ने कहाँ पर विकास प्राप्त किया है?]
उत्तर:
भारते बहवः धर्माः विकास प्राप्ताः। [भारत में बहुत से धर्मों ने विकास प्राप्त किया है।]

(घ) विदेशीयाः कीदृशाः आसन्? [विदेशी कैसे थे?]
उत्तर:
विदेशीयाः भारतीय संस्कृतेः विनाशकाः आसन्। [विदेशी भारतीय संस्कृति का विनाश करने वाले थे।]

(ङ) आचार्येण केषां कथा श्राविताः? [आचार्य ने किनकी कथा सुनाई?]
उत्तर:
आचार्येण गुरुगोविन्दसिंहस्य कथा श्राविताः। [आचार्य ने गुरुगोविन्दसिंह की कथा सुनाई।]

MP Board Solutions

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 8 प्रश्न 3.
कोष्ठक के शब्दों का प्रयोग करके खाली स्थानों को भरो (गुरुजी, आत्मविश्वासेन, खड्गं, भगवतः)
(क) एकमेव …………. ज्योतिः सर्वेषु ज्वलति।
(ख) गुरुगोविन्दसिंहः …………. कार्यं कृतवान्।
(ग) वाहे …………. की फतह।
(घ) ………… गृहीत्वा युद्धं कुरू।
उत्तर:
(क) भगवतः
(ख) आत्मविश्वासेन
(ग) गुरुजी
(घ) खड्गं।

Class 7th Sanskrit Chapter 8 Guru Gobind Singh प्रश्न 4.
सम्बोधन लिखो(गुरु, आर्य, महोदय, अनुज)
उत्तर:
पुल्लिग :
गुरो!, आर्य! महोदय!, अनुज!

स्त्रीलिंग :
आर्ये!, महोदये!, अनुजे!

Sanskrit Class 7 Chapter 8 प्रश्न 5.
उचित का मेल करो
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 8 गुरुगोविन्दसिंहः img 1
उत्तर:
(क) → (5)
(ख) → (4)
(ग) → (2)
(घ) → (1)
(ङ) → (3)

MP Board Solutions

Class 7 Sanskrit Chapter 8 प्रश्न 6.
क्रम स्थापित करो
(क) गुरुगोविन्दसिंहः हिन्दूशक्ति सङ्घटितवान्।
(ख) गुरुगोविन्दस्य मृत्युः १७०८ तमे वर्षे अभवत्।
(ग) माता गुजरी पिता तेगबहादुरः च आस्ताम्।
(घ) गुरु नानकः सिक्खधर्मप्रवर्तकः आसीत्।
(ङ) गुरुगोविन्दस्य जननम् कार्तिकशुक्लसप्तम्याम् अभवत्।
उत्तर:
(घ) गुरु नानकः सिक्खधर्मप्रवर्तकः आसीत्।
(ङ) गुरुगोविन्दस्य जननम् कार्तिकशुक्लसप्तम्याम् अभवत्।
(ग) माता गुजरी पिता तेगबहादुरः च आस्ताम्।
(क) गुरुगोविन्दसिंहः हिन्दूशक्ति सङ्घटितवान्।
(ख) गुरुगोविन्दस्य मृत्युः १७०८ तमे वर्षे अभवत्।

गुरुगोविन्दसिंहः हिन्दी अनुवाद

छात्रा: :
आचार्य! नमस्कार। शिक्षकः-उपविशन्तु सर्वे।

कुलदीपः :
आर्य! पूर्व धर्मसंरक्षकाणां वीरपुरुषाणां विवेकानन्द, शिवाजी, महाराणाप्रतापः इत्यादीना विषये श्रुतम्, किन्तु गुरुगोविन्दसिंहस्य विषये न जानामि।

प्रतापः :
महोदय! वय गुरुगोविन्दसिंहस्य चरिः नातुमिच्छामः।

विनीता :
श्रीमान्! तस्य चरित्रस्य किं वैशिष्ट्यम्। – शिक्षकः-गुरुगोविन्दसिंहस्य शौर्य, धैर्य, त्यागः, दूरदृष्टिः, सेवाभावनादिकं विशिष्टम् आसीत्। सः आबाल्यात् जनानां शक्तिं जागरयितुम् आत्मविश्वासेन कार्यं कृतवान्। समाजं संस्कर्तुम्, अखण्डतां स्थापयितुं धर्मे निष्ठा वर्धयितुं अहर्निशं प्रयत्नं कृतवान्। एषः सिक्खानां धर्मगुरुः आसीत्।

अनुवाद :
छात्र-आचार्य जी! नमस्कार। शिक्षक-सभी बैठ जायें।

कलदीप :
आर्य! प्राचीनकाल के धर्म की रक्षा करने वाले वीर पुरुषों में विवेकानन्द, शिवाजी, महाराणा प्रताप इत्यादि के विषय में तो सुना है, परन्तु गुरुगोविन्दसिंह के विषय में नहीं जानता हूँ।

प्रताप :
महोदय! हम गुरुगोविन्दसिंह के चरित्र को जानना चाहते हैं।

विनीता :
श्रीमन्! उनके चरित्र की क्या विशेषता है?

MP Board Solutions

शिक्षक :
गुरु गोविन्दसिंह में शूरवीरता, धैर्य, त्याग, दूरदृष्टि और सेवाभावना आदि विशेषता थी। उन्होंने बचपन से ही मनुष्यों में शक्ति जागृत करने के लिए आत्मविश्वास से कार्य किया। समाज को संस्कारित करने के लिए, अखण्डता (एकता) स्थापित करने के लिए, धर्म के प्रति निष्ठा बढ़ाने के लिए दिन और रात उन्होंने प्रयत्न किया। ये सिक्खों के धर्मगुरु थे।

प्रतापः :
सिक्खाः नाम के?

शिक्षकः :
सिक्खधर्मानुयायिनः सिक्खाः। यथा जैनधर्म तथा सिक्खधर्मः। भारते बहवः धर्माः विकासं प्राप्ताः। अतः सर्वे धर्माः समानाः।

कुलदीपः :
किं गुरुगोविन्दसिंहः सिक्खधर्मस्य प्रवर्तकः?

शिक्षकः :
गुरुनानकः एव सिक्खधर्मस्य प्रवर्तकः। सः एव तेषां प्रथमः गुरुः आसीत्। गुरुगोविन्दसिंहः तु दशमः अन्तिमश्च गुरुः आसीत्।

विनीता :
गुरुगोविन्दस्य जननं कदा अभवत्।

शिक्षकः :
१६६६ तमे वर्षे कार्तिक-शुक्ल-सप्तम्यां तस्य जननम् पटनानगरे अभवत्। गुजरी तस्य माता, महात्यागी समाजसेवकः गुरुतेगबहादुरः तस्य पिता आस्ताम्। पिता इव गुरुगोविन्दः अपि समाजसेवानिरतः आसीत्।

अनुवाद :
प्रताप-सिक्ख कौन होते हैं? शिक्षक-सिक्ख धर्म के अनुयायी सिक्ख होते हैं। जैसे जैन धर्म होता है, वैसे ही सिक्ख धर्म होता है। भारतवर्ष में बहुत से धर्मों ने विकास प्राप्त किया। इसलिए सभी धर्म समान हैं। कुलदीप-क्या गुरुगोविन्दसिंह सिक्ख धर्म के प्रवर्तक थे?

शिक्षक :
गुरुनानक ही सिक्ख धर्म के प्रवर्तक थे। वे ही उनके सबसे पहले गुरु थे। गुरु गोविन्दसिंह तो दशवें और अन्तिम गुरु थे।

विनीता :
गुरुगोविन्द का जन्म कब हुआ?

शिक्षक :
सन् १६६६ ई. के वर्ष में कार्तिक महीने की शुक्ल पक्ष की सप्तमी (२२ दिसम्बर, १६६६ ई.) को उनका जन्म पटना नगर में हुआ था। गूजरी उनकी माता थीं तथा महान त्यागी, समाज सेवक गुरु तेगबहादुर उनके पिता थे। पिता की भाँति ही गुरुगोविन्द भी समाजसेवा में लगे रहने वाले थे।

MP Board Solutions

कुलदीपः :
समाजसेवार्थ गुरुगोविन्दः किं कृतवान्?

शिक्षकः :
तस्मिन् समये भारतीयसंस्कृतेः विनाशकस्य क्रूरस्य मुगलशासकस्य औरङ्गजेबस्य शासनमासीत्। तादृशस्थितौ दुष्टशक्तिं निग्रहितुं प्रजासु धर्मजागरणं कृतवान्। पीड्यमान जनानां सङ्घटनं रचितवान्। सामान्यजनानां विचारेषु परिवर्तनमानीतवान् आत्मविश्वासंचजनयितुं प्रोत्साहदत्तवान्। देशहिताय आत्मरक्षणाय च खड्गं धरन्तु इति आदिष्टवान्।

प्रतापः :
अधुना अपि सिक्खाः खड्गं धरन्ति वा?

शिक्षकः :
‘खालसा’ दीक्षा स्वीकृत्य न केवलं खड्गम् अपितु पञ्च बाह्यचिह्नानि धर्तुं गुरुगोविन्दः आदिष्टवान्। तानि च केशबन्धनं कङ्कतिका-स्थापनं, कङ्कणधारणं, कट्यां वस्त्रधारणं, सर्वदा खड्गं धारणमिति। एतानि चिह्नानि समर्पणं, परिशुद्धता, दैवभक्तिः, शीलं, शौर्यम्, इत्येतान् भवान् स्मारयन्ति।

अनुवाद :
कुलदीप :
समाज की सेवा के लिए गुरुगोविन्द ने क्या किया?

शिक्षक :
उस समय भारतीय संस्कृति का विनाश करने वाले मुगल शासक औरंगजेब का शासन था। उस अवस्था में दुष्ट शक्ति को नियंत्रित करने के लिए (दबाने के लिए) प्रजा में धर्म का जागरण किया। पीड़ित किये जाते लोगों का संगठन बनाया। साधारण लोगों के विचारों में बदलाव लाया गया। आत्मविश्वास पैदा करने के लिए प्रोत्साहन भी दिया। देशहित के लिए तथा आत्मरक्षा के लिए तलवार धारण करें, ऐसा आदेश दिया।

प्रताप :
आज भी सिक्ख तलवार धारण करते हैं क्या?

शिक्षक :
“खालसा” दीक्षा को स्वीकार करके न केवल तलवार ही वरन् पाँच बाहरी (पहचान) चिह्न धारण करने के लिए गुरुगोविन्दसिंह ने आदेश दिया और वे केशबन्धन (पगड़ी), कंघी लगाये रहना, कड़ा धारण करना, कमर में वस्त्र (फेंटा) धारण करना और सदा तलवार धारण किये रहना इत्यादि थे। ये चिह्न समर्पण, पवित्रता, दैवभक्ति, शीलता, शूरवीरता इत्यादि भावों की याद दिलाते रहते हैं।

कलदीपः :
‘खालसा’ दीक्षा नाम किम्?

MP Board Solutions

शिक्षकः :
‘खालसा’ नाम ईश्वरीयदीक्षा। ईश्वरस्य निश्चल-आराधने एव तीर्थयात्रा, दानं, दया, तपः, संयमनञ्च अस्तीति यः भावयति यस्य हृदये पूर्णज्योतिषः प्रकाशोऽस्ति सः एव खालसा भवति।

विनीता :
पुनरपि कथं समाज प्रेरितवान्?

शिक्षकः :
गुरुगोविन्दसिंहः वीररसे सहजकविः आसीत्। तस्य चण्डीचरितम्’ इति काव्ये ‘स्वयं वीरगतिं प्राप्नुयाम्’ इति प्रेरणावाक्यैः समाज प्रेरितवान्। ‘विचित्रनाटकम्’ इति पुस्तके स्ववीरगाथां सूचितवान्।

अनुवाद :
कुलदीप-‘खालसा’ दीक्षा किसका नाम है?

शिक्षक :
‘खालसा’ ईश्वरीय दीक्षा का नाम है। ईश्वर की निश्चल आराधना में ही तीर्थयात्रा, दान, दया, तप और संयम के जो भाव पैदा होते हैं (तथा) जिसके हृदय में पूर्ण ज्योति का प्रकाश होता है, वही खालसा होता है।

विनीता :
फिर भी समाज को किस तरह प्रेरणा दी?

शिक्षक :
गुरुगोविन्द सिंह वीररस के सहज कवि थे। उनके ‘चण्डीचरित’ नामक काव्य में अपने आप वीरगति को’ प्राप्त करें’ ऐसे प्रेरणापरक वाक्यों से समाज को प्रेरित किया। ‘विचित्र नाटकम्’ नामक पुस्तक उनकी वीरता की गाथा को सूचित करती है।

प्रताप: :
गुरुगोविन्दस्य अन्यवैशिष्ट्यानि कानि?

शिक्षकः :
कबीर: गुरुनानक: सूरदासादयः भक्ताः आसन्। गुरुगोविन्दस्तु वीरभक्तः आसीत्। सः हिन्दूशक्ति सङ्घटितवान्। सर्वे समानाः एकमेव भगवतः ज्योतिः सर्वेषु ज्वलति इति तस्य अचलः विश्वासः आसीत्। सज्जनानां संरक्षाणाय, दुष्टानां विनाशाय ‘खड्गं गृहीत्वा युद्धं कुरु’ ‘खड्गस्यजयोऽस्तु’ इति निनादं कुर्वन् बहूनि युद्धानि कृतवान्। १६८९ वर्षस्य एप्रिल मासतः मृत्युपर्यन्यतं शत्रून् भायितवान् तेषां हृदयेषु कम्प नं जनितवान्। हिन्दूधर्मञ्च संरक्षितवान्।

MP Board Solutions

अनुवाद :
प्रताप :
गुरुगोविन्द की दूसरी विशेषताएँ क्या

शिक्षक :
कबीर, गुरुनानक, सूरदास आदि के भक्त थे। गुरुगोविन्द तो वीर (और) भक्त थे। उन्होंने हिन्दुओं की शक्ति का संगठन किया। ‘सभी में समान रूप से एक ही भगवान की ज्योति जलती है’ ऐसा उनका पक्का विश्वास था। सज्जनों की रक्षा के लिए और दुष्टों के विनाश के लिए “तलवार ग्रहण करके युद्ध करो”, “तलवार की विजय हो”, ऐसी घोषणा (युद्ध ध्वनि) करते हुए बहुत से युद्ध किए। सन् १६८९ के वर्ष के अप्रैल महीने से अपनी मृत्यु पर्यन्त (तक) शत्रुओं को भयभीत कर दिया, उनके हृदय में कम्पन पैदा कर दिया और हिन्दू धर्म की रक्षा की।

विनीता :
तस्य मुक्तिः कदा अभवत्।

शिक्षकः :
गुरुगोविन्दसिंहस्य ४२ तमे वयसि १७०८ तमे वर्षे अक्टोबर सप्तमे दिनाङ्के महाराष्ट्रस्य ‘नान्देड़’ प्रान्ते गुरुगोविन्दः मुक्तिं प्राप्तवान्।
तस्य उद्घोषं स्मरामः।
‘वाहे गुरुजी का खालसा-वाहे गुरुजी की फते’
(खालसा ईश्वरीयः भवनि-ईश्वरस्य विजयः निश्चित:)

अनुवाद :
विनीत :
की मुक्ति कब हुई?

शिक्षक :
गुरुगोविन्द के बयालीस वर्ष की आयु में सन् १७०८ के वर्ष में अक्टूबर के महीने की सातवीं दिनांक को महाराष्ट्र के ‘नान्देड़’ प्रान्त में गुरुगोविन्द ने मुक्ति प्राप्त की।

उनके उपदेश को याद करते हैं’-
वाहे गुरुजी का खालसा-वाहे गुरुजी की फते’ (जब खालसा ईश्वरीय हो जाता है, तब ईश्वर की विजय निश्चित है।)

गुरुगोविन्दसिंहः शब्दार्थाः

आबाल्यात् = बचपन से। आत्मविश्वासेन = आत्मविश्वास से। वर्धितुम् = बढ़ाने के लिए। विनाशाय = विनाश के लिए। मृत्युपर्यन्तम् = मृत्यु तक। संरक्षितवान् = संरक्षण किया। कङ्कतिका-स्थापन = कंघी लगाये रहना। भायितवान् = भयभीत कर दिया।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 4 चाणक्यवचनानि

In this article, we will share MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 4 चाणक्यवचनानि Pdf, Sanskrit Class 7 Chapter 4 Pdf, these solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Surbhi Chapter 4 चाणक्यवचनानि

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 4 अभ्यासः

MP Board Class 7 Sanskrit Chapter 4 प्रश्न 1.
एक शब्द में उत्तर लिखो
(क) अपाठितः बालः कुत्र न शोभते? [अशिक्षित बालक कहाँ शोभा नहीं देता?]
उत्तर:
सभामध्ये

(ख) महतां धनं किम्? [श्रेष्ठ लोगों का धन क्या है?]
उत्तर:
मानः

(ग) तक्षकस्य विषं कुत्र वर्तते? [तक्षक प्रजाति के सर्प में विष कहाँ होता है?]
उत्तर:
दन्ते

MP Board Solutions

(घ) प्रवासे विद्या कीदृशी भवति? [परदेश में विद्या किसके समान होती है?]
उत्तर:
मातृसदृशी

(ङ) वृश्चिकस्य विषं कुत्र वर्तते? [बिच्छू में विष कहाँ होता है?]
उत्तर:
पुच्छे

(च) मक्षिकायाः विषं कुत्र वर्तते? [मक्खी में विष कहाँ होता है?]
उत्तर:
मुखे।

Class 7 Sanskrit Chapter 4 प्रश्न 2.
एक वाक्य में उत्तर लिखो-
(क) के मानम् इच्छन्ति? [कौन सम्मान चाहते हैं?]
उत्तर:
उत्तमजना: मानम् इच्छन्ति। [उत्तम श्रेणी के व्यक्ति सम्मान चाहते हैं।।]

(ख) सुखार्थी किंन प्राप्नोति? [सुख चाहने वाले व्यक्ति को क्या प्राप्त नहीं होता?]
उत्तर:
सुखार्थी विद्याम् न प्राप्नोति। [सुख चाहने वाले व्यक्ति को विद्या प्राप्त नहीं होती।]

(ग) विद्यार्थी किंन प्राप्नोति? [विद्यार्थी को क्या प्राप्त नहीं होता?]
उत्तर:
विद्यार्थी सुखम् न प्राप्नोति। [विद्यार्थी को सुख प्राप्त नहीं होता।]

(घ) विद्या कीदृशं धनं भवति? [विद्या को किस प्रकार का धन कहा गया है?]
उत्तर:
विद्यां सर्वदाफलदायिनी भवति अतः सा गुप्तधनं भवति। [विद्या सदैव सुफल देने वाली होती है, अत: उसे गुप्त धन कहा गया है।]

(ङ) घटः कथं पूर्यते? [घड़ा कैसे भरता है?]
उत्तर:
जलबिन्दु निपातेन क्रमशः घटः जलेन पूर्णः भवति। [जल की बूंदें क्रमशः गिराने से घड़ा पूरा भर जाता है।

Class 7 Sanskrit Chapter 4 Mp Board प्रश्न 3.
कोष्ठक से उचित शब्द का चयन करके रिक्त स्थानों को भरो-
(क) ………… मानम् इच्छन्ति। (अधमाः/उत्तमाः)
(ख) विद्यार्थिनः कुतः ……….. (सुखमः/दुःखम्)
(ग) मक्षिकायाः ……….. विषम्। (पुच्छे/मुखे)
(घ) सुपुत्रेण ……….. यथा। (कुलं/वनम्)
(ङ) हंसमध्ये ……….. यथा। (बकः/बाल:)
उत्तर:
(क) उत्तमाः
(ख) सुखम्
(ग) मुखे
(घ) कुलं
(ङ) बकोः।

MP Board Solutions

Class 7th Sanskrit Chapter 4 प्रश्न 4.
अधोलिखित शब्दों के विलोम शब्द लिखो
(क) सुखार्थी
(ख) दुर्जनः
(ग) सत्यम्
(घ) गुणः
(ङ) धर्मः
(च) सुपुत्रः।
उत्तर:
(क) दुःखार्थी
(ख) सज्जनः
(ग) अनृतम्
(घ) अवगुणः
(ङ) अधर्मः
(च) कुपुत्रः।

MP Board Class 7th Sanskrit Chapter 4 प्रश्न 5.
समानार्थक शब्दों को लिखो-
(क) माता
(ख) वनम्
(ग) पुत्रः
(घ) धनम्।
उत्तर:
(क) जननी
(ख) अरण्यम्
(ग) सुतः
(घ) वित्तम्।

Class 7th Sanskrit Chapter 4 Mp Board प्रश्न 6.
पदों (शब्दों) की विभक्ति और वचन लिखो
(क) माता
(ख) पिता
(ग) उत्तमाः
(घ) विद्यानाम्
(ङ) पुष्पितेन।
उत्तर:
(क) प्रथमा-एकवचन
(ख) प्रथमा-एकवचन
(ग) प्रथमा-बहुवचन
(घ) षष्ठी-बहुवचन
(ङ) तृतीयाएकवचन।

MP Board Solutions

Sanskrit Class 7 Chapter 4 प्रश्न 7.
क्रिया पदों के धातु, वचन और पुरुष लिखो-
(क) पूर्यन्ते
(ख) सेवध्वे
(ग) इच्छन्ति
(घ) लभावहे।
उत्तर:
(क) पूर-अन्य पुरुषः-बहुवचन
(ख) सेव-मध्यम पुरुष-बहुवचन
(ग) इच्छ-अन्य पुरुषः-बहुवचन
(घ) लभ्- उत्तम पुरुष-द्विवचन।

Sanskrit Class 7 Chapter 4 MP Board प्रश्न 8.
श्लोकों के अंशों को उचित रूप से जोड़ो
MP Board Class 7th Sanskrit Solutions Chapter 4 चाणक्यवचनानि img 1
उत्तर:
(क) → (4)
(ख) → (1)
(ग) → (2)
(घ) → (3)

Class 7 Sanskrit Chapter 4 Surbhi प्रश्न 9.
उदाहरण के अनुसार अन्वय की पूर्ति करो
(1) सुखार्थी चेत् ………… त्यजेत्, विद्यार्थी ………… सुखं ……….. , सुखार्थिनः विद्यां विद्यार्थिनः ………… कुतः।
(2) तक्षकस्य ……….. विषं, ………… मुखे विषं, ……….. पुच्छे विषं दुर्जनस्य ……… विषम्।
उत्तर:
(1) विद्या, चेत्, त्यजेत्, त्यजेत्, सुखम्।
(2) दन्ते, मच्छिकायाः, वृश्चिकस्य, तु सर्वाङ्गे।

चाणक्यवचनानि हिन्दी अनुवाद 

चाणक्यः चन्द्रगुप्तमौर्यस्य गुरुः आसीत्। सः महान राजनीतिज्ञ अर्थशास्त्रज्ञश्च आसीत्। “चाणक्यनीतिः कौटिलीयमर्थशास्त्रम्” इति द्वौ ग्रन्थौ प्रसिद्धौ स्तः। चाणक्यः नन्दवंशस्य उन्मूलनं कृत्वा चन्द्रगुप्तमौर्यं सिंहासने स्थापितवान्। तस्य वचनानि अत्र प्रस्तूयन्ते

अनुवाद :
चाणक्य चन्द्रगुप्त मौर्य के गुरु थे। वे राजनीति के एक महान ज्ञाता और अर्थशास्त्र के जानकार थे। ‘चाणक्यनीति तथा कौटिलीय अर्थशास्त्र’ इनके दो प्रसिद्ध ग्रन्थ हैं। चाणक्य ने नन्दवंश का विनाश करके चन्द्रगुप्त मौर्य को सिंहासन पर बैठाया। उनके वचनों को यहाँ प्रस्तुत किया जाता है-

MP Board Solutions

माता शत्रुः पिता वैरी, येन बालो न पाठितः।
न शोभते सभामध्ये, हंसमध्ये बको यथा॥१॥

अनुवाद :
जिन माता और पिता ने बालकों को शिक्षा नहीं दिलायी, वे (दोनों) शत्रु हुआ करते हैं। (अशिक्षित) बालक सभा में उसी तरह शोभा नहीं पाते जिस तरह हंसों के मध्य बगुला शोभा नहीं पाता।

अधमाः धनमिच्छन्ति, धनं मानं च मध्यमाः।
उत्तमाः मानमिच्छन्ति, मानो हि महतां धनम्॥ २॥

अनुवाद :
नीच व्यक्ति धन की इच्छा किया करते हैं। मध्यम श्रेणी के व्यक्ति धन और मान-सम्मान दोनों को ही चाहते हैं। उत्तम श्रेणी के व्यक्ति मात्र सम्मान ही चाहते हैं, क्योंकि सम्मान ही महापुरुषों के लिए धन हुआ करता है।

जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥३॥

अनुवाद :
जल की बूंदों को लगातार गिराते रहने से घड़ा भर जाता है। सभी विद्याओं, धर्म तथा धन के विषय में यही कारण हुआ करता है अर्थात् विद्या, धर्म तथा धन का संचय थोड़ा-थोड़ा करके भी बहुत अधिक हो जाता है।

सुखार्थी चेत्त्यजेत् विद्या, विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम्।
सुखार्थिनः कुतो विद्या विद्यार्थिनः कुतस्सुखम्॥४॥

अनुवाद :
सुख चाहने वाले को विद्या का त्याग कर देना चाहिए तथा विद्यार्थी को (विद्या की चाहना करने वाले को) सुख का त्याग कर देना चाहिए। सुख चाहने वाले को विद्या कहाँ और विद्यार्थी को सुख कहाँ? अर्थात् सुख की इच्छा करने वाले व्यक्ति को विद्या नहीं मिल सकती और विद्या चाहने वाले व्यक्ति को सुख नहीं मिल सकता।

तक्षकस्य विषं दन्ते मक्षिकायाः विषं मुखे।
वृश्चिकस्य विषं पुच्छे, सर्वाङ्गे दुर्जनस्य तु॥५॥

अनुवाद :
तक्षक प्रजाति के सर्प के दाँत में विष होता है। मक्खी के मुख में विष होता है। बिच्छू की पूँछ में विष होता है परन्तु दुष्ट व्यक्ति के तो सम्पूर्ण शरीर में ही विष होता है।

MP Board Solutions

कामधेनुगुणा विद्या सर्वदाफलदायिनी।
प्रवासे मातृसदृशी विद्या गुप्तधनं स्मृतम्॥६॥

अनुवाद :
सभी फलों को प्रदान करने वाली विद्या में कामधेनु के समान गुण होते हैं। परेदश में रहने पर माता के समान विद्या होती है। इस तरह विद्या छिपा हुआ धन कहा जाता है।

एकेनापि सुवृक्षण पुष्पितेन सुगन्धिना।
वासितं तद्वनं सर्वं सुपुत्रेण कुलं यथा॥ ७॥

अनुवाद :
एक ही श्रेष्ठ वृक्ष पर फूलों के खिल जाने से उनकी अच्छी गन्ध ने उस सम्पूर्ण वन को सुगन्धित उसी प्रकार कर दिया, जिस तरह सुपुत्र के द्वारा वंश को सुगन्धित कर दिया जाता है (श्रेष्ठ बना दिया जाता है)।

चाणक्यवचनानि शब्दार्थाः

बकः = बगुला। महताम् = श्रेष्ठ लोगों का। अधमाः = निम्न कोटि के। तक्षकः = सर्प विशेष। मक्षिका = मक्खी। वृश्चिकः = बिच्छू। पुच्छे = पूँछ में। प्रवासे = यात्रा में या परदेश में रहने पर। वासितम् = सुगन्धित। कामधेनु गुणा = इच्छा पूरी करने वाली गाय के समान गुण वाली। मातृसदृशी = माता के समान।

MP Board Class 7th Sanskrit Solutions

MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones

MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones

Winds, Storms and Cyclones Intext Questions

Question 1.
I wonder why the winds shown in the figure are not in the exact north – south direction?
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-1
Answer:
The winds would have flown in the north – south direction from north to south or from south to north. A change in direction from however, caused by the rotation of the earth.

Question 2.
I want to know what these winds do for us?
Answer:
The winds from the oceans carry water and bring rain. It is a part of the water cycle.

Activities

Activity – 1
Blow the balloons:
Take two balloons of approximately equal size. Put a little water into the balloons. Blow up both the balloons and tie each one to a string. Hang the balloons 8 – 10 cm apart on a cycle spoke or a stick. Blow in the space between the balloons.
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-2

Question 1.
What did you expect? What happens?
Answer:
We expected that balloons would move apart. But the balloons come closer.

MP Board Solutions

Activity – 2
Can you blow and lift?
Hold a strip of paper, 20 cm long and 3 cm wide, between your thumb and forefinger as shown in the paper. Paheli Thinks that the strip will be lifted up. Boojho thinks that the strip will bend down.
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-3

Question 1.
What do you think Will happen to the paper?
Answer:
Paper strip will be lifted up.

Question 2.
Were the observations along the lines you thought?
Answer:
Yes.

MP Board Solutions

Question 3.
Do you get the feeling that the increased wind speed is accompanied by a reduced air pressure?
Answer:
Yes.

Activity – 3
Take two paper bags or empty paper cups of the same size. Hang the two bags in the inverted position on the two ends of a metal or wooden stick. Tie a piece of thread in the middle of the stick. Hold the stick by the thread (See Fig.) as in a balance. Put a burning candle below one of the bags as shown in the figure. Observe what happens.
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-4

Question 1.
Why is the balance of the bags disturbed?
Answer:
The bag below which the candle is lighted, is pushed up by the rising hot air from above the candle flame.

Question 2.
Does this activity indicate that warm air rises up?
Answer:
Yes.

Question 3.
Does the disturbance of the balance suggest that the warm air is lighter than the cold air?
Answer:
Yes.

350 Degrees F to C, 176.667 °C. The Celsius (ºC) degree or Fahrenheit (ºF) degree temperature scales are used to convert temperature.

Winds, Storms and Cyclones Text Book Exercises

Question 1.
Fill the missing word in the blank spaces in the following statements:

  1. Wind is ……………. air.
  2. Winds are generated due to ……………. heating on the earth.
  3. Near the earth’s surface ……………. air rises up whereas air comes down.
  4. Air moves from a region of ……………. pressure to a region of pressure.

Answer:

  1. Moving
  2. Uneven
  3. Warm, cooler
  4. High, low.

MP Board Solutions

Question 2.
Suggest two methods to find out wind direction at a given place?
Answer:

  1. By wind direction indicator.
  2. By watching the direction of movement of a paper released in air.

Question 3.
State two experiences that made you think that air exerts pressure (other than those given in the text).
Answer:

  1. Compressed air is used in the brake system for stopping trains.
  2. Blowing air in a balloon makes it expand.

Question 4.
You want to buy a house. Would you like to buy a house having windows but no ventilators ? Explain your answer.
Answer:
No, a house which has no ventilators is not a healthy house to live in. Basically ventilators provide a path for warm air to go out of the rooms.

Question 5.
Explain why holes are made in hanging banners and hoardings?
Answer:
We know that air exerts pressure, so that due to this pressure banners and hoardings flutter when the wind is blowing. The holes are made in the banners and hoardings as wind pass through that holes and they does not become loose and fall down.

Question 6.
How will you help your neighbours in case cyclone approaches your village/town?
Answer:
I will help by following ways:

  1. By warning everyone about the coming danger.
  2. Searching for shelter.
  3. Moving people fast to safe places.
  4. Managing first aid facility.

MP Board Solutions

Question 7.
What planning is required in advance to deal with the situation created by a cyclone?
Answer:
The following planning is required in advance to deal with the situation created by a cyclone:

  1. Listening carefully to warnings being transmitted on TV and radio.
  2. Setting up cyclone warning system,
  3. Moving to cyclone shelter.
  4. Storing food in water – proof bags.
  5. Keeping an emergency kit ready.

Question 8.
Which one of the following place is unlikely to be affected by a cyclone.

  1. Chennai
  2. Mangaluru (Mangalore)
  3. Amritsar
  4. Puri.

Answer:
3. Amritsar.

Question 9.
Which of the statements given below is correct?

  1. In winter the winds flow from the land to the ocean.
  2. In summer the winds flow from the land towards the ocean.
  3. A cyclone is formed by a very high – pressure system with very high – speed winds revolving around it.
  4. The coastline of India is not vulnerable to cyclones.

Answer:
1. In winter the winds flow from the land to the ocean.

Extended Learning – Activities and Projects

Question 1.
You can perform the Activity 8.5 (of textbook) in the chapter slight differently at home. Use two plastic bottles of the same size. Stretch one balloon on the neck of each bottle. Keep one bottle in the sun and the other in the shade. Record your observations. Compare these observations and the result with those of Activity 8.5 of text book
Answer:
Do yourself.

Question 2.
You can make your own anemometer?
Answer:
Collect the following items:
4 small paper cups (used ice cream cups), 2 strips of cardboard (20 cm long and 2 cm wide), gum, stapler, a sketch pen and a sharpened pencil with eraser at one end. Take a scale draw crosses on the cardboard strips as shown in the Fig. (a). This will give you the centres of the strips.
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-5
Fix the strips at the centre, putting one over the other so that they make a plus (+) sign. Now fix the cups at the ends of the strips. Colour the outer surface of one cup with a marker or a sketch pen. All the 4 cups should face in the same direction.
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-6
Push a pin through the centre of the strips and attach the strips and the cups to the eraser of. the pencil. Check that the strips rotate freely when you blow on the cups. Your anemometer is ready. Counting the number of rotations per minute will give you an estimate of the speed of the wind.

To observe the changes in the wind speed, use it at different places and different times of the day. If you do not have a pericil with attached eraser you can use the tip of a ball pen. The only condition is that the strips should rotate freely. Remember that this anemometer will indicate only speed changes. It will not give you the actual wind speed.

MP Board Solutions

Question 3.
Collect articles and photographs from newspapers and magazines about storms and cyclones. Make a story on the basis of what you learnt in this chapter and the matter collected by you?
Answer:
Do with the help of your subject teacher.

Question 4.
Suppose you are a member of a committee, which is responsible for creating development plan of a coastal state. Prepare a short speech indicating the measures to be taken to reduce the suffering of the people caused by cyclones?
Answer:
Do with the help of your subject teacher.

Question 5.
Interview eyewitness to collect the actual experience of people affected by a cyclone?
Answer:
Do with the help of your subject teacher.

Question 6.
Take an aluminium tube about 15 cm long and 1 to 1.5 cm in diameter. Cut slice of a medium – sized potato about 2 cm thick. Insert the tube in the slice, press it, and rotate it 2 – 3 times. Remove the tube. You will find a piece of potato fixed in the tube like a piston head. Repeat the same process with the other end of the tube. Now you have the tube with both ends closed by potato pieces with an air column in between.
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-7
Take a pencil with one end unsharpened. Place this end at one of the pieces of potato. Press it suddenly to push the potato piece in the tube. Observe what happens. The activity shows rather dramatically how increased air pressure can push things.
Answer:
Do yourself.

Winds, Storms and Cyclones Additional Important Questions

Objective Type Questions

Question 1.
Choose the correct alternative:

Question (i)
A storm is marked by –
(a) Strong winds
(b) Rain
(c) Thunder the lightning
(d) All the above.
Answer:
(d) All the above.

Question (ii)
The moving air is called –
(a) Wind
(b) Strong winds
(c) Storm
(d) None of these.
Answer:
(a) Wind

Question (iii)
The amount of water on the earth remains more or less the same because of –
(a) Thunder
(b) Storm
(c) Flood
(d) Water cycle.
Answer:
(d) Water cycle.

MP Board Solutions

Question (iv)
The word monsoon is derived from –
(a) Arabic word
(b) English word
(c) Hindi word
(d) Urdu word.
Answer:
(a) Arabic word

Question (v)
The diameter of the eye of the cyclone varies from –
(a) 10 km to 15 km
(b) 10 km to 20 km
(c) 10 km to 30 km
(d) 10 km to 40 km.
Answer:
(c) 10 km to 30 km

Question (vi)
A violent tornado can travel at speeds of about –
(a) 200 km/h
(b) 300 km/h
(c) 350 km/h
(d) None of these.
Answer:
(b) 300 km/h

Question 2.
Fill in the blanks :

  1. Orissa was hit by a cyclone with wind speed of 200 km/h on …………….
  2. On 29 October, 1999, a second cyclone with wind speed of ……………. hit Orissa again.
  3. The greater the difference in pressure, the ……………. the air moves.
  4. The worm air is lighter than the ……………. air.
  5. At the poles, the air is colder than that at latitudes about ……………. degrees.
  6. The word monsoon is derived from the Arabic word …………….
  7. Clouds bring ……………..
  8. Farmers in our country depend mainly on rains for their …………….
  9. A large cyclone is a violently rotating mass of ………… in the atmosphere.
  10. A tornado is a ……………. funnel shaped cloud that reaches from the sky to the ground.

Answer:

  1. 18 October 1999
  2. 260 km/h
  3. Faster
  4. Cold,
  5. 60
  6. Mausam
  7. Rain
  8. Harvests
  9. Air
  10. Dark.

MP Board Solutions

Question 3.
Which of the following statements are true (T) or false (F):

  1. The cyclone affected agriculture, communication, transport and electricity supply.
  2. On heating the air expands and occupies more space
  3. In winter, the direction of the wind flow gets reversed.
  4. The winds from the oceans carry water arid bring rain.
  5. Water cycle is not a continuous phenomenon.
  6. Thunderstorms are caused by violent air current inside the cumulus clouds.
  7. The cyclones are called hurricane in America.
  8. The storms are called typhoons in China.
  9. Uneven heating on the earth is the main cause of wind movement.
  10. We must stand under a high-rise building or a tree when caught in a thunderstorm.
  11. Tropical cyclones occur throughout the year.
  12. Lightning, rains and storms are always harmful for the earth.

Answer:

  1. True (T)
  2. True (T)
  3. True (T)
  4. True (T)
  5. False (F)
  6. True (T)
  7. True (T)
  8. True (T)
  9. True (T)
  10. False (F)
  11. False (F)
  12. False (F)

Question 4.
Match the items in Column A with Column B:
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-8
Answer:

(i) (b)
(ii) (c)
(iii) (d)
(iv) (a).

Winds, Storms and Cyclones Very Short Answer Type Questions

Question 1.
What is a wind?
Answer:
The moving air is called wind.

Question 2.
Define the term cycle?
Answer:
A cycle is an event or phenomenon which repeats it selfs after sometime.

Question 3.
Define the term evaporation?
Answer:
The process of changing water from its liquid form to its vapour is known as evaporation.

MP Board Solutions

Question 4.
When you fly a kite, does the wind coming from your back help?
Answer:
Yes.

Question 5.
If you are in a boat, is it easier to row it if there is wind coming from behind you?
Answer:
Yes.

Question 6.
Define tornadoes?
Answer:
A tornado is a dark funnel shaped cloud that reaches from the sky to the ground. In our country tornadoes are not very frequent.

Question 7.
Which region gets maximum sunlight?
Answer:
Regions close to the equator get maximum sunlight.

Question 8.
What do you mean by the “eye” of a storm?
Answer:
The centre of a cyclone is calm area. It is called the eye of the storm.

Question 9.
Can you imagine what would happen if high speed winds blow over the roofs of buildings?
Answer:
If the roofs were weak, they would be lifted and blown away.

Question 10.
What do you mean by “hurricane”?
Answer:
“Hurricane” is the term used for storm in West Indies and America.

Question 11.
When is cyclone alert issued?
Answer:
A cyclone alert or cyclone watch is issued 48 hours in advance of any expected storm.

Question 12.
Which factors contribute to the development of cyclone?
Answer:
Facters like wind speed, wind direction, humidity and temperature contribute to the development of cyclones.

MP Board Solutions

Question 13.
When is cyclone warning issued?
Answer:
A cyclone warning is issued 24 hours in advance.

Question 14.
Why smoke always rises up?
Answer:
Smoke is hotter than air, so it is also lighter than air. That is why smoke always moves up.

Question 5.
How do “high – speed winds” harm us ?
Answer:
High – speed winds accompanying a cyclone can damage houses, telephones and other communication systems, trees, etc. causing tremendous loss of life and property.

Question 16.
What is “beaufort scale”?
Answer:
The number and name of a wind is determined by the speed at which it flows on an internationally accepted scale, called beaufort scale.

Question 17.
Is our body a conductor?
Answer:
Yes.

Question 18.
How are high building protected from lightning?
Answer:
High buildings are protected from lightning by fixing lightning conductor on the building.

Winds, Storms and Cyclones Short Answer Type Questions

Question 1.
How is storm caused?
Answer:
When the wind blows gently, it is called a breeze. But, when it blows very fast it cause storm. Storm may be defined as something taking place in the weather of a violent nature. At sea, a storm may be a strong wind or gale. On land, a storm usually means a weather situation marked by heavy rain and often with strong winds, lightning and thunder.

Question 2.
Explain the structure of a tornado?
Answer:
The diameter of a tornado can be as small as a metre and as large as a kilometer, or even wider. The funnel of a tornado sucks dust, debris and everything near it at the base (due to low pressure) and throws out near the top.

MP Board Solutions

Question 3.
How is lightning useful in nature?
Answer:
Lightning is useful in nature because during lightning in tense heat and high temperature are produced. As a result, nitrogen combines with oxygen to form its oxides. These oxides of nitrogen further get dissolved in water to form a dilute solution of nitric acid that comes to the ground with rain. This is how nature provides nitrogenous compounds to plants that are important for their growth.

Question 4.
How are lightning and thunder caused?
Answer:
When two oppositily charged clouds are near each other, the air between them becomes good conductor because charges begin, to move in air very speedily. The presence of electric charges in very large quantities in the air causes to appear as sleaks of lightning and thunder.

Question 5.
Explain the terms thunderstorms and cyclones.
Answer:
Thunderstorms develop in hot, humid tropical areas like India very frequently. The rising temperatures produce strong upward rising winds. These winds carry water droplets upwards, where they freeze, and fall down again. The swift movement of the falling waterd roplets along with the rising air create lightning and sound. It is this event that we call a thunderstorm.

Question 6.
Suggest precautios if a storm is accompanied by lightning?
Answer:
If a storm is accompanied by lightning, we must take the following precautions:

  1. Do not take shelter under an isolated tree. If you are in a forest take shelter under a small tree. Do not lie on the ground,
  2. Do not take shelter under an umbrella with a metallic end.
  3. Do not sit near a window. Open garages, storage sheds, metal sheds are not safe places to take shelter.
  4. A car or a bus is a safe place to take shelter.
  5. If you are in water, get out and go inside a building.

MP Board Solutions

Question 7.
Suggest some effective safety measures for cyclone.
Answer:
Some Effective Safety Measures:

  1. A cyclone forecast and warning service.
  2. Rapid communication of. warnings to the Government agencies, the ports, fishermen, ships and to the general public.
  3. Construction of cyclone shelters in the cyclone prone areas, and Administrative arrangements for moving people fast to safer places.

Winds, Storms and Cyclones Long Answer Type Questions

Question 1.
How does a thunderstorm becomes a cyclone?
Answer:
Before cloud formation, water takes up heat from the atmosphere to change into vapour. When water vapour changes back to liquid form as raindrops, this heat is released to the atmosphere. The heat released to the atmosphere warms the air around. The air tends to rise and causes a drop in pressure. More air rushes to the centre of the storm. This cycle is repeated. The chain of events ends with the formation of a very low – pressure system with very high – speed winds revolving around it. It is this weather condition that we call a cyclone. Factors like wind speed, wind direction, temperature and humidity contribute to the development of cyclones.

MP Board Solutions

Question 2.
Define the structure of a cyclone?
Answer:
Structure of a cyclone:
The centre of a cyclone is a calm area. It is called the eye of the storm. A large cyclone is a violently rotating mass of air in the atmosphere, 10 to 15 km high. The diameter of the eye varies from 10 to 30 km. It is a region free of clouds and has light winds. Around this calm and clear eye (See Fig.), there is a cloud region of about 150 km in size.
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-9
In this region there are high – speed winds (150-250 km/h) and thick clouds with heavy rain. Away from this region the wind speed gradually decreases. The formation of a cyclone is a very complex process.

Question 3.
With a neat diagram show the formation of a cyclone.
Answer:
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-10

Question 4.
Describe the action taken by the people and some precautions if you are staying in a cyclone hit area?
Answer:
Action on the part of the people:

  1. We should not ignore the warnings issued by the meteorological department throught TV, radio, or newspapers.
  2. We should make necessary arrangements to shift the essential household goods, domestic animals and vehicles, etc. to safer places.
  3. We should avoid driving on roads through standing water, as floods may have damaged the roads.
  4. We should keep ready the phone numbers of all emergency sendees like police, fire brigade, and medical centres.

Some precautions, if you are staying in a cyclone hit area:

  1. Do not drink water that could be contaminted. Always store drinking water for emergencies.
  2. Do not touch wet switches and fallen power lines.
  3. Do not go out just for the sake of fun.
  4. Do not pressurise the rescue force by making undue demands.
  5. Cooperate and help your neighbours and friends

MP Board Solutions

Question 5.
Show the phenomena that lead to the formation of clouds and falling of rain and creation of storms and cyclones with the help of a flow diagram or a flow chart.
Answer:
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-11

Question 6.
On a map, show the regions near the equator where cyclones form.
Answer:
MP Board Class 7th Science Solutions Chapter 8 Winds, Storms and Cyclones img-12

MP Board Class 7th Science Solutions

MP Board Class 7th General English Letter and Application Writing

In this article, we will share MP Board Class 7th English Solutions Letter and Application Writing Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th General English Letter and Application Writing

Applications (प्रार्थना पत्र)

Question 1.
Write an application to your school principal for four days leave as you are going out of station.
Answer:
To
The Principal, Janta Junior School,
Gwalior

Sir,
Most respectfully I beg to say that I am a student fo class VII-B. I have to go to Delhi for attending my brother’s marriage. Kindly grant me leave for four days. I shall be highly obliged to you.
Thanking you,

Date : 19th August, 20…..

Yours obediently,
Mukul Jain Roll No. 7
Class VII-A

Question 2.
Write an application to your principal to take you on a picnic.
Answer:
To
The Principal,
Govt. Middle School,
Bhopal

Respected sir,
With due salutations and respect I beg to state that I am the monitor of class VII-A and on behalf of all the students of class VII, I request you to take us to a class picnic. We shall be highly obliged if you grant our request.

Thanking you,
Date : 10th October, 20…..

Yours obediently
Mehul Garg
Class VII-A

Question 3.
Write an application to your principal for two days sick leave.
Answer:
Το
The Principal,
V. J. Middle School, Guna

Sir,
I beg to say that I am suffering from fever since last night i.e., 4th October 20……. Therefore, I won’t be able to attend school. Kindly grant me leave for two days.
Thanking you,
Date : 5th October, 20 ………

Yours sincerely,
Ashutosh Tiwari
Class VII-B

MP Board Solutions

Letters
(पत्र)

Question 1.
Write a letter to your sister, asking her to come and visit you for the coming festival.
Answer:
22, Ashok Nagar,
Indore (West) M. P.
Oct. 11, 20……

My dear sister Anu,

I want to inform you that our parents have decided to celebrate ‘Deepawali’ here with our family. Our elder brother has agreed to reach by 13th of October. Therefore, I request you to come to us and pay a visit for the coming Deepawali on 17th October, 20….. Rest is O. K.

Thanking you,

Yours younger brother,
Mohan G

Question 2.
Write a letter to your friend telling him about the Sports Meet in your school.
Answer:
10, Raghava Pura,
Ram Nagar, Indore
10-2-20……

My dear Mahesh,
In the month of January, ‘Sports Meet’ Programme was held in my school. Different sports took place. Most attractive games were cricket and football. The players of school topped the list of winners of Gold medals. The D. M. was the chief guest. The function was over with a lecture of our Principal. Rest is O. K.

Waiting for your letter.

Yours
Mahendra

Question 3.
Write a letter to your father telling him how you enjoyed your school picnic.
Answer:
School Hostel
4, Rajpur (M.P.)
4 – 5 – 20…….

Respected Father,

The students of class VIII arranged picnic. We hired a bus and reached Government Park. We saw it for the first time. It is very beautiful and attractive. My friends read their poems and sang songs. We all had our lunch there. Then we played antakshari with our teachers. We really enjoyed a lot. Everything was 0. K.

Thanks,
Yours obedient son/daughter,
Mohan/Mohini
Class-VII

Question 4.
You are living in a village and write a letter to our friend to spend the summer vacation with you.
Answer:
Vill.–Sohanpura, Post-Awagarh
Distt. KATNI
January 11, 20…

Dear Harish,
Our school has closed for the summer vacation. Last night, we were talking of you. Father and mother asked me to invite you during the vacations. I needed no pressing as I long to have you in our midst. The rains have set in. The weather is pleasant. The mango trees are laden with sweet juicy fruits and when you come we will enjoy them to our heart’s content. I hope you will not disappoint me.

Very Sincerely yours,
Parishkrat

Question 5.
Write an application to the Principal of your school for full fee concession.
Answer:
The Principal,
H. S. Secondry School,
Gwalior.

Sir,
I am a poor student. My father’s monthly income is only Rs.5000/-. He cannot afford to pay my school fees. I beg to add that I came first at the last examination.

I request you to grant me full fee concession so that I may continue my studies.

Thanking you,

Your most obedient student.
Deepak Sharma
Class VII A
Date : 15 April 20…..

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 18 Humidity and Rainfall

In this article, we will share MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 18 Humidity and Rainfall Pdf, These solutions are solved subject experts from the latest edition books.

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 18 Humidity and Rainfall

MP Board Class 7th Social Science Chapter 18 Text Book Questions

Choose the correct alternatives from the following

Question 1.
Hail falls in the form of:
(a) Liquid
(b) Solid
(c) Elastic
(d) Gas
Answer:
(b) Solid

Question 2.
Cyclonic rains in the North western part of India occurs during:
(a) Summer Season
(b) Winter Season
(c) Spring Season
(d) Rainy Season
Answer:
(b) Winter Season

MP Board Solutions

Fill in the blanks:

  1. The process of changing of water into vapor is called …………..
  2. When water vapor again changes to liquid or solid state it is known as …………..
  3. The ……………. is an instruments to measure rainfall.

Answer:

  1. Evaporation
  2. condensation
  3. rain gauge

MP Board Class 7th Social Science Chapter 18 Short Answer the Questions

Question 1.
What are water vapors?
Answer:
When very small particles of water are converted to gaseous water molecules are called water vapor.

Question 2.
Why does evaporation increase and decrease?
Answer:
The change in temperature brings about a change in evaporation. The rate of evaporation is more when strong winds blow.

MP Board Solutions

Question 3.
Why are clouds formed?
Answer:
The vapor that rises up from the water bodies reaches high up in the sky and is converted into droplets due to cooling. These droplets get dense and form clouds. When the clouds contain less water droplets it appears white and as its density increases it appears black.

Question 4.
How do you understand by snowfall?
Answer:
The water vapors on reaching higher up in the sky is converted into ice particles due to very low temperature. These ice particles are called snow. When this snow falls on earth it is called snowfall.

Question 5.
What is cyclonic rain?
Answer:
When the hot and cold air meet, the hot air rises upwards and the cold air rushes to occupy the low-pressure area in the center. As a result there is circular movement which causes the whirling air in the center to rise upwards. This rising air cools down, condenses and brings rain. This type of rainfall is called cyclonic rainfall.

MP Board Class 7th Social Science Chapter 18 Long Answer Type Questions

Question 1.
What is condensation? what are its Various forms?
Answer:
The process in which water vapor in die atmosphere changes into minute dip pelts of water or ice crystals is called condensation. Its various forms are dew, frost, fog, smog and hails.

MP Board Solutions

Question 2.
How many types of rainfall are there? Explain with diagram.
Answer:
There are three types of rainfall. They are:

  1. Convectional rain
  2. Orographic rain
  3. Cyclonic rain

1. Convectional rain:
The vapors formed from water bodies due to strong heat rises up in the sky and are condensed due to low temperature there, and falls on the earth in the form of raindrops. This process is called convection. Since the rainfall occurs because of the above – mentioned process, it is called convectional rain. The diagram of convectional rain is given below.

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 18 Humidity and Rainfall-1
2. Orographic rain:
When a mountain range lies in the path of a Tain – bearing wind, it causes die wind to rise along its slope. As a result, it cools and gets saturated. Further cooling due to its ascent leads to rainfall. This is called orographic rain. The diagram of Orographic rain is given

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 18 Humidity and Rainfall-2
3. Cyclonic rain:
When die hot and cold air meet, the hot air rises upwards and the cold air rushes to occupy the low-pressure area in die center. As a result there is circular movement which causes the whirling air in the center to rise upwards. This rising air cools down, condenses and brings rain. This type of rainfall is called cyclonic rain.
The diagram of Cyclonic rain:

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 18 Humidity and Rainfall-3

Question 3.
Make a diagram of rain gauge:
Answer:

MP Board Class 7th Social Science Solutions Chapter 18 Humidity and Rainfall-4

Question 4.
What is humidity? What are the different forms of humidity?
Answer:
The word humidity’ is used to denote die amount of dampness in die atmosphere. In other words the amount of water vapor present in the air is called humidity.

The different forms of humidity:
1. Clouds:
Clouds are formed due to the condensation of water vapor. As the moist air is lifted upwards, it clings to the dust particles in the air to form clouds.

2. Fog:
Fog, as a kind of cloud, is found on or near die surface of the land or water bodies. It is formed by the cooling of the air below its dew point in die lower layers of atmosphere.

3. Rain:
As the clouds arc cooled in the cooler upper region of the atmosphere, the small droplets of water in it grow in size and can no longer float in the air. Falling of these droplets of water from the clouds is called rain.

4. Snowfall:
As condensation takes place at temperature below 0°C, the water-vapor in the atmosphere changes into millions of tiny crystals. Sometimes, they combine together to form flakes of snow. Coming down of these snowflakes to die ground from clouds is termed as snowfall.

5. Hail:
Hails are caused by the rapid ascent of moist air higher regions where temperature is far-below freezing-point This causes the raindrops to freeze. When the hailstones become so big and heavy that the air can no longer hold them, they fall from the cloud on the earth as hailstones.

6. Dew:
On a cold and clear nights moist air comes in contact with cold objects on the earth. The moisture in the air condenses into droplets of water. It is known as dew.

7. Frost:
Frozen dew is called frost In the case of frost, the dew point is or below freezing point 0° Celsius.