MP Board Class 10th Social Science Book Solutions सामाजिक विज्ञान in Hindi & English Medium

MP Board Class 10th Social Science Solutions Guide Pdf Free Download सामाजिक विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium are part of MP Board Class 10th Solutions. Here we have given Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 10 Social Science Book Solutions Samajik Vigyan Pdf, Important questions for class 10 social science MP Board.

MP Board 10th Maths Solution

Students can also download MP Board 10th Model Papers to help you to revise the complete Syllabus and score more marks in your examinations.

MP Board Class 10th Social Science Book Solutions in Hindi Medium

सामाजिक विज्ञान कक्षा 10 MP Board 2020 Book Solutions in Hindi Medium

MP Board 10th Class Social Science Book Solutions Geography भूगोल

Social Science Class 10 MP Board Solutions History इतिहास

MP Board Social Science Book Class 10 Civics नागरिकशास्त्र

MP Board Class 10 Social Science Book Solution Economics अर्थशास्त्र

MP Board Class 10th Social Science Book Solutions in English Medium

MP Board 10th Class Social Science Book Geography Solutions

Social Science Class 10 MP Board History Solutions

Class 10 Social Science MP Board Civics Solutions

MP Board Social Science Book Class 10 Solutions Economics Solutions

MP Board Class 10th Social Science Syllabus

इकाई 1: भारत में संसाधन : प्रकार (10 Marks)
प्राकृतिक संसाधन-मृदा, बनावट, प्रकार, वितरण और संरक्षण।
वन एवं वन्य प्राणी-वनों के प्रकार एवं उपयोगिता, वनस्पति, वन्य प्राणी एवं उनकी सुरक्षा, समाप्त हो रहे वन्य प्राणी।
कृषि-मुख्य फसलें, कृषि का राष्ट्रीय अर्थव्यवस्था में योगदान, औषधीय उद्यान विधि, उसकी उपयोगिता एवं सुरक्षा।
जल संसाधन-प्रकार, स्रोत, वितरण एवं उपयोगिता एवं जल सुरक्षा।
खनिज संसाधन-प्रकार, वितरण, उपयोग, संरक्षा एवं आर्थिक महत्व।
शक्ति के साधन-प्रकार, पारम्परिक एवं गैर-पारम्परिक साधन, वितरण, उपयोग एवं संरक्षण।

इकाई 2: उद्योग – प्रकार, विशिष्ट उद्योगों का विवरण, राष्ट्रीय अर्थव्यवस्था में योगदान, औद्योगिक प्रदूषण एवं उसके नियन्त्रण के उपाय। (5 Marks)

इकाई 3: परिवहन, संचार एवं विदेशी व्यापार (5 Marks)
परिवहन-उपयोगिता एवं साधन : रेलमार्ग, सड़कमार्ग, वायुमार्ग, जलमार्ग, पाइप, पोत और पोताश्रय।
संचार-आधुनिक युग में संचार के साधनों की महत्ता, प्रमुख संचार के साधन, विदेशी व्यापार का आर्थिक विकास में योगदान, आयात एवं निर्यात।

इकाई 4: आपदा प्रबन्धन (5 Marks)
प्राकृतिक आपदाएँ – सूखा, बाढ़, भूकम्प, भूस्खलन, सुनामी।
मानवकृत आपदाएँ – आण्विक, जैविक एवं रासायनिक, बम विस्फोट।
सामान्य आपदाएँ – सावधानी एवं सुरक्षा।

इकाई 5: मानचित्र-पठन एवं अंकन (5 Marks)

इकाई 6: प्रथम स्वतन्त्रता संग्राम एवं उसके पश्चात् (10 Marks)
1857 का प्रथम स्वतन्त्रता संग्राम एवं प्रमुख क्रान्तिकारियों का परिचय, भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस का जन्म-उदारवाद एवं अनुदारवाद।

इकाई 7: स्वतन्त्रता आन्दोलन से सम्बन्धित घटनाएँ (10 Marks)
भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम की महत्वपूर्ण घटनाएँ, जैसे-बंगभंग विरोधी आन्दोलन, 1947 में भारत विभाजन एवं प्रमुख विशेषताएँ।
स्वतन्त्रता संग्राम में मध्यप्रदेश का योगदान।

इकाई 8: स्वातन्त्र्योत्तर भारत की प्रमुख घटनाएँ (10 Marks)
कश्मीर समस्या, भारत के सीमावर्ती राष्ट्रों से सम्बन्ध, 1962 का चीन युद्ध, 1965 एवं 1971 के भारत-पाक युद्ध, बांग्लादेश का उदय, भारत में आपातकाल, भारत का आण्विक शक्ति के रूप में उदय।

इकाई 9: भारतीय संविधान (6 Marks)
संविधान सभा का गठन-प्रारूप समिति, भारतीय संविधान की विशेषताएँ।

इकाई 10: भारतीय प्रजातन्त्र की कार्यप्रणाली (7 Marks)
प्रशासनिक व्यवस्था संघात्मक शासन, प्रशासनिक शक्तियों का केन्द्र व राज्य सरकार के मध्य विभाजन, सरकार का स्वरूप व्यवस्थापिका, कार्यपालिका, न्यायपालिका, स्थानीय प्रशासन।

इकाई 11: प्रजातन्त्र के समक्ष प्रमुख चुनौतियाँ (7 Marks)
जनसंख्या विस्फोट, बेरोजगारी, साम्प्रदायिकता, आतंकवाद, मादक पदार्थों का सेवन, प्रजातन्त्र की सफलता में बाधक तत्व एवं उनको दूर करने के उपाय।

इकाई 12: आर्थिक विकास की कहानी (5 Marks)
आर्थिक विकास की प्राचीन एवं अर्वाचीन अवधारणा। राष्ट्रीय एवं प्रति व्यक्ति आय।
मानव विकास के संकेतक भौतिक-अभौतिक उदाहरण सहित, विकसित एवं विकासशील राज्य उदाहरण सहित, भारत में आर्थिक नियोजन, ग्रामीण विकास एवं रोजगार गारण्टी योजना।
मुद्रा एवं वित्तीय प्रणाली-प्राचीन मुद्रा का परिचय, वित्तीय प्रणाली, वित्त संस्थाएँ, जैसे-साहूकार, जमींदार, स्वसहायता समूह, चिट फण्ड, निजी वित्तीय संस्थाएँ एवं विभिन्न बैंक।

इकाई 13: सेवा क्षेत्र (5 Marks)
सेवा क्षेत्र-अर्थ एवं महत्व-आय के घटक के रूप में।
अधोसंरचना-आर्थिक एवं सामाजिक संस्थागत क्षेत्र में भारतीय सेवाओं का विश्व में योगदान।

इकाई 14: उपभोक्ता जागरूकता (5 Marks)
उपभोक्ता जागरूकता-आवश्यकता एवं महत्व-उपभोक्ता शोषण-कारण एवं निदान, वस्तुओं का मानकीकरण, शासन की भूमिका।

इकाई 15: आर्थिक प्रणाली एवं वैश्वीकरण (5 Marks)
आर्थिक प्रणाली-अर्थ, पूँजीवाद, समाजवाद एवं मिश्रित अर्थव्यवस्था के लक्षण, गुण एवं दोष। वैश्वीकरण-अर्थ, आवश्यकता, 1991 से पूर्व विकास एवं 1991 से वर्तमान तक सुधार, वैश्वीकरण के प्रभाव।

MP Board Class 10th Social Science Marking Scheme

इकाई क्र. इकाई का नाम कालखण्ड अंक
1. भारत में संसाधन 20 10
2. उद्योग 07 05
3. परिवहन, संचार एवं विदेशी व्यापार 06 05
4. आपदा प्रबन्धन 05 05
5. मानचित्र-पठन एवं अंकन 05 05
6. प्रथम स्वतन्त्रता संग्राम एवं उसके पश्चात् 15 10
7. स्वतन्त्रता आन्दोलन से सम्बन्धित घटनाएँ 15 10
8. स्वातंत्र्योत्तर भारत की प्रमुख घटनाएँ 15 10
9. भारतीय संविधान 12 06
10. भारतीय प्रजातन्त्र की कार्यप्रणाली 12 07
11. प्रजातन्त्र के समक्ष प्रमुख चुनौतियाँ 12 07
12. आर्थिक विकास की कहानी 10 05
13. सेवा क्षेत्र 08 05
14. उपभोक्ता जागरूकता 08 05
15. आर्थिक प्रणाली और वैश्वीकरण 10 05
पुनरावृत्ति 20
कुल योग (पूर्णांक) 100

MP Board Class 10th Social Science Syllabus in English Medium

सामाजिक विज्ञान कक्षा 10 MP Board

1. Indian Resources:
Types of Resources: Natural resources – Soil Formation types and distribution, soil conservation.
Forest and Wild Life: Forest types, Utility, Wild animals and their conservation Endangered animals.
Agriculture – Main crops. Contribution and Agriculture of National Economy, Flerbal Farms & their utility.
Water Resources – Types, Sources, Distribution of Agriculture, to National Economy Herbal Farms & their utility.
Water Resources – Types, Sources, Distribution, Use, Protection & Conservation.
Mineral Resources – Types, Distribution, Use, Conservation and Economic importance.
Power Resource – Types, Conventional & Non-Conventional, Distribution, Utilisation & Conservation.

2. Industry:
Types, Description of’ Special Industrial, Contribution of Industries to National Economy, Industrial Pollution and efforts for a solution.

3. Transport, Communication and Foreign Trade:
Transport – Utility and types – Railways, Roadways, Airways, Waterways, Pipeline Ports & Harbours.
Communication, Importance of Communication in modern days, Means of Communication. Contribution of foreign Trade to Indian Economy, Imports and Exports.

4. Disaster Management:
Natural Calamities – Drought, Flood, Earthquake, Landslides, Tsunami.
Man-Made Calamities – Nucleic, Biotic and Chemical, Bomb Blast.
General Calamities – Precautions and Security.

5. Maps – Reading and Marking

6. First Struggle of Freedom and after:
The first struggle for Freedom of 1857. Introduction to important revolutionaries, the birth of India National Congress, Moderates and Extremes.

7. Events related to the Independence Revolution
Important events of the Indian struggle for Independence, Revolution of Bange Bhang Partition of India in 1947 and its silent features, Contribution of Madhya Pradesh to the Freedom Struggle.

8. Major events of the Post-Independence period:
Kashmir Problem India’s relation with neighbouring countries, Chinese were with India in 1962, India-Pakistan war of 1965 and 1971, the birth of Bangladesh, emergency in India, Rise of India as atomic power.

9. Indian Constitution:
The organisation of Constitution Draft Committee, Salient Features of Indian Constitution.

10. Working of Indian Democracy:
Federal System, Division of Administrative Power between Centre and States, Organs of Government: Legislature, Executive and Judiciary, Local Administration.

11. Major Challenges before Democracy:
Increase in Population, Unemployment, Communalism, Terrorists, drug addiction;
Major Hindrance in Success of Democracy and measures for removal.

12. Story of Economic Development:
Ancient and modem concept of economic development. National Income & Per-capital Income, Indicators of human development, developing States with examples, Economic Planning in India, physical and non-physical with examples.
Money and Financial System: An Introduction to money in ancient time, Financial Institutions such as money lenders, Zamindars, Self helps groups, chit funds, private financial institutions and different types of banks.

13. Service Sector:
Service Sector – Meaning and Importance as a Component in Income, Infrastructure-Economic and Social Contribution of India’s Service sector in the World.

14. Consumer Awareness:
Consumer Awareness – Need and Importance, Consumer Exploitation, Causes and Remedies, Stadarlisation of Commodities, Government Role.

15. Economic System and Globalisation:
Economic System – Meaning, Capitalism, Socialism and Mixed Economy Characteristics, Merits and Demerties.
Globalisation – Meaning, Needs, Development Earlier to 1991 and Modern Reforms, Impact of Globalisation.

MP Board Class 10th Social Science Marking Scheme in English Medium

Unit Subject content/Lesson Marks Period
1. Resources of India (I) 05 10
Resources of India (II) 05 10
2. Industries in India 05 07
3. Transport Communication and Foreign Trade 05 06
4. Map Reading and Depiction 05 05
5. Disaster Management 05 05
6. The First Freedom Struggle of 1857 05 08
National Awakening and establishment of political organization in India 05 07
7. Freedom Movement and related Events 06 10
Contribution of Madhya Pradesh in Freedom Struggle 04 05
8. Important Events of the Post Independent India 10 15
9. Indian Constitution 06 12
10. The functioning of Indian Democracy 07 12
11. Main Challenges before Democracy 07 12
12. Economic Development & Planning 03 05
Money and Finance System 02 05
13. Economy: Service sector and infrastructure 05 08
14. Consumers Awareness 05 08
15. Economic System 03 06
Globalisation 02 04
Revision 20
Total 100 180

We hope the given MP Board Class 10th Social Science Solutions Guide Pdf Free Download सामाजिक विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium will help you. If you have any query regarding Madhya Pradesh MP Board Syllabus Class 10 Social Science Book Solutions Samajik Vigyan Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 10th Science Solutions विज्ञान

MP Board Class 10th Science Solutions Guide Pdf Free Download विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium are part of MP Board Class 10th Solutions. Here we have given NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 10 Science Book Solutions Vigyan Pdf.

Students can also download MP Board 10th Model Papers to help you to revise the complete Syllabus and score more marks in your examinations.

MP Board Class 10th Science Solutions विज्ञान
MP Board Class 10th Science Solutions विज्ञान

MP Board Class 10th Science Book Solutions in Hindi Medium

MP Board Class 10th Science Book Solutions in English Medium

We hope the given MP Board Class 10th Science Solutions Guide Pdf Free Download विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium will help you. If you have any query regarding NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 10 Science Book Solutions Vigyan Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 10th Maths Book Solutions गणित

MP Board Class 10th Maths Solutions Guide Pdf Free Download गणित in both Hindi Medium and English Medium are part of MP Board Class 10th Solutions. Here we have given Madhya Pradesh Syllabus NCERT Solutions for Class 10 Maths Book Ganit Pdf.

Students can also download MP Board 10th Model Papers to help you to revise the complete Syllabus and score more marks in your examinations.

MP Board Class 10th Maths Solutions गणित
MP Board Class 10th Maths Solutions गणित

MP Board Class 10th Maths Book Solutions in Hindi Medium

MP Board Class 10th Maths Chapter 1 वास्तविक संख्याएँ

MP Board Class 10th Maths Chapter 2 बहुपद

MP Board Class 10th Maths Chapter 3 दो चरों वाले रैखिक समीकरण युग्म

MP Board Class 10th Maths Chapter 4 द्विघात समीकरण

MP Board Class 10th Maths Chapter 5 समांतर श्रेढ़ियाँ

MP Board Class 10th Maths Chapter 6 त्रिभुज

MP Board Class 10th Maths Chapter 7 निर्देशांक ज्यामिति

MP Board Class 10th Maths Chapter 8 त्रिकोणमिति का परिचय

MP Board Class 10th Maths Chapter 9 त्रिकोणमिति के कुछ अनुप्रयोग

MP Board Class 10th Maths Chapter 10 वृत्त

MP Board Class 10th Maths Chapter 11 रचनाएँ

MP Board Class 10th Maths Chapter 12 वृतों से संबंधित क्षेत्रफल

MP Board Class 10th Maths Chapter 13 पृष्ठीय क्षेत्रफल एवं आयतन

MP Board Class 10th Maths Chapter 14 सांख्यिकी

MP Board Class 10th Maths Chapter 15 प्रायिकता

MP Board Class 10th Maths Book Solutions in English Medium

MP Board Class 10th Maths Chapter 1 Real Numbers

MP Board Class 10th Maths Chapter 2 Polynomials

MP Board Class 10th Maths Chapter 3 Pair of Linear Equations in Two Variables

MP Board Class 10th Maths Chapter 4 Quadratic Equations

MP Board Class 10th Maths Chapter 5 Arithmetic Progressions

MP Board Class 10th Maths Chapter 6 Triangles

MP Board Class 10th Maths Chapter 7 Coordinate Geometry

MP Board Class 10th Maths Chapter 8 Introduction to Trigonometry

MP Board Class 10th Maths Chapter 9 Some Applications of Trigonometry

MP Board Class 10th Maths Chapter 10 Circles

MP Board Class 10th Maths Chapter 10 Chapter 11 Constructions

MP Board Class 10th Maths Chapter 12 Areas Related to Circles

MP Board Class 10th Maths Chapter 13 Surface Areas and Volumes

MP Board Class 10th Maths Chapter 14 Statistics

MP Board Class 10th Maths Chapter 15 Probability

We hope the given MP Board Class 10th Maths Solutions Guide Pdf Free Download गणित in both Hindi Medium and English Medium will help you. If you have any query regarding NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 10 Maths Book Solutions Ganit Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 10th Sanskrit अपठित-अवबोधन प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit अपठित-अवबोधन प्रकरण

निर्देश-अपठित गद्यांश पर आधारित संस्कृत में प्रश्नों के उत्तर लिखते समय निम्नलिखित बातों पर अवश्य ध्यान देना चाहिए-
(१) अपठित गद्यांश में जिस विषय का वर्णन है उसका ठीक-ठीक अर्थ समझना आवश्यक है।
(२) गद्यांश को ध्यान से दो-तीन बार अवश्य पढ़ना चाहिए।
(३) तत्पश्चात् पूछे गये प्रश्नों को ध्यान से पढ़ना चाहिए।
(४) पूछे गये प्रश्न का उत्तर गद्यांश के किस वाक्य में है, इसको ध्यान देना चाहिए।
(५) ‘शीर्षक’ का सम्बन्ध प्रायः सम्पूर्ण गद्यांश से होना चाहिए।
(६) प्रश्न जिस वाच्य में हो उत्तर भी उसी वाच्य में देना चाहिए।

१. जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी। जन्मभूमिः स्वर्गात् उत्कृष्टतरा अस्ति। सा लोकानां शरणदायिनी, विविधखोद्यपदार्थ-प्रदायिनी, सर्वव्यवहाराणं लीलाभूमिः च अस्ति। वैदिकः ऋषिः कथयति-माता भूमिः पूत्रोऽहं पृथिव्याः। वयं राष्ट्रभावां, राष्ट्रियचरित्रं, त्यागभावनां विना राष्ट्रस्य संरक्षणं कर्तुं न पारयामः। पैरस्परक्यभावनां विना राष्ट्र कदापि समृद्ध न भवति। अतः अस्माभिः स्वार्थं परित्यज्य देशस्य देशवासिनां च सेवा सततं करणीया।

MP Board Solutions

उपर्युक्तगद्यांशं पठित्वा अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
(१) जन्मभूमिः कस्मात् गरीयसी?
(२) ‘माताभूमिः’ इति कः कथयति?
(३) अस्य गद्यांशस्य सारं लिखत?
(४) स्वर्गात् शब्दे का विभक्तिः अस्ति?
उत्तर-
(१) जन्मभूमिः स्वर्गादपि गरीयसी।
(२) माताभूमिः’ इति वैदिकः ऋषिः कथयति।
(३) अस्य गद्यांशस्य सारः यत् अस्माभिः देशस्य देशवासिनां च सेवा सततं करणीया।
(४) पञ्चमी विभक्तिः।

२. शरीरं धर्मस्य प्रथमं साधनम् अस्ति-‘शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्’। शरीरस्य आरोग्यं व्यायामेन सिध्यति। यः व्यायाम करोति तस्य प्राणशक्तेः आपदः स्वयमेव दूरं गच्छन्ति। व्यायामेन शरीरे शुद्धरक्तसञ्चारः भवति। इन्द्रियाणि सुस्थानि स्वस्थानि च भवन्ति। जठराग्निः दीप्तः भवति। परिवृद्धम् उदरं सङकोचं गच्छति। मस्तिष्कम् उर्वरं भवति। अस्मिन् लोके जनैः वयोऽनुसारं कोऽपि व्यायामः अवश्यं करणीयः।

उपर्युक्तगद्यांशं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत-
(१) अस्य गद्यांशस्य समुचितं शीर्षकं लिखत।
(२) धर्मस्य प्रथमं साधनं किम् अस्ति?
(३) कीदृशम् उदरं व्यायामेन सङ्कोचं गच्छति?
(४) अस्य गद्यांशस्य सारं लिखत।
(५) गच्छन्ति इति पदे का धातुः अस्ति?
उत्तर-
(१) व्यायामस्य लाभाः।
(२) धर्मस्य प्रथमं साधनं शरीरम् अस्ति।
(३) परिवृद्धम् उदरं व्यायामेन सङ्कोचं गच्छति।
(४) अस्य गद्यांशस्य सारः यत्-‘सर्वैः जनैः व्यायामः अवश्यं करणीयः।
(५) ‘गच्छन्ति’ इति पदे ‘गम्’ धातुः अस्ति।

MP Board Solutions

३. संस्कृतं भारतस्य गौरवमयी भाषा अस्ति। एषा मानवमात्रस्य कल्याणं करोति विश्वबन्धुत्वं च प्रसारयति अस्याः साहित्यं विशालं वर्तते। संस्कृतम् पठित्वा जनाः गौरवम् अनुभवन्ति। संस्कृतदिवसः रक्षाबन्धनदिवसे भवति।

उपर्युक्तगद्यांशं पठित्वा प्रश्नानामुत्तराणि लिखत
१. अस्य गद्यांशस्य शीर्षकं लिखत?
२. संस्कृत किं प्रसारयति?
३. संस्कृतसाहित्यं कथं वर्तते?
४. संस्कृतदिवसः कदा भवति?
उत्तर-
(१) अस्य गद्यांशस्य शीर्षकं अस्ति-संस्कृतभाषा।
(२) संस्कृतं विश्वबन्धुत्व प्रसारयति।
(३) संस्कृतसाहित्यं विशालं वर्तते।
(४) संस्कृतदिवसः रक्षाबन्धनदिवसे भवति।

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions

MP Board Class 10th Sanskrit चित्र-आधारितम् वर्णनम्

MP Board Class 10th Sanskrit चित्र-आधारितम् वर्णनम्

MP Board Class 10th Sanskrit चित्र-आधारितम् वर्णनम् img 1

चित्र १.

चित्र १ को देखकर नीचे दिखे शब्दों की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य बनाओ-

काकः, घटः, उपरि आगच्छिति, वनम्, पिपासितः, व्याकुलः, जलम्, न्यूनम्, पाषाणखण्डानि, पीत्वा, सन्तुष्टः, गच्छति, क्षिपति, आसीत्, सुः।

उत्तर-
(१) एकः काकः पिपनासितः आसीत्।
(२) सः वने एकं घटं पश्यति।
(३) घटे न्यूनम् जलं आसीत्।
(४) सः पाषाणखण्डानि घटे क्षिपति, जलं उपरि आगच्छति।
(५) जलं पीत्वा सः सन्तुष्टः भवति।

MP Board Solutions

MP Board Class 10th Sanskrit चित्र-आधारितम् वर्णनम् img 2

चित्र २.

चित्र २ को देखकर अग्रलिखित शब्दों की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्य बनाओ-

अल्फ्रेड उद्यानम्, चन्द्रशेखरः, भुशुण्डी, गोलिकया, मारितवान्, उपायं, चिन्तितवान्, आरक्षकैः, सह, युद्धं, अकरोत्, आत्मानं, वृक्षस्य पृष्ठे, तत्र।

उत्तर-
(१) एतत् चित्रम्, ‘अल्फ्रेड’ उद्यानस्य अस्ति।
(२) एकदा चन्द्रशेखरः आजादः अल्फ्रेड उद्याने उपविष्टः आसीत्।
(३) तस्मिन् समये आङ्लआरक्षकाः तत्र आगतवन्तः।
(४) चन्द्रशेखरः आरक्षकैः सह युद्धं कृतवान्।
(५) अन्ते गोलिकया चन्द्रशेखरः आत्मानं मारितवान्।

MP Board Solutions

MP Board Class 10th Sanskrit चित्र-आधारितम् वर्णनम् img 3

चित्र ३.

चित्र ३ को देखकर निम्नलिखित शब्दों की सहायता से संस्कृत में पाँच वाक्यों की रचना करो-

श्यामपटः, राष्ट्रगीतम्, वन्दे मातरम्, हारमोनियम इति वाद्ययन्त्रम्, बालकाः बालिकाः, च, सर्वे, अभ्यासः, पश्यन्ति, गायन्ति, कक्षस्य, इदम्, वादयति, चित्रम्।

उत्तर-
(१) इदम् चित्रम् एकस्य अस्ति।
(२) सर्वे छात्राः श्यामपटं पश्यन्ति।
(३) श्यामपटे राष्ट्रगीतं लिखितम् अस्ति।
(४) बालकाः बालिका च राष्ट्रगीतस्य अभ्यासं कुर्वन्ति।
(५) एक: छात्रः ‘हारमोनियम’ इति वाद्ययन्त्रं वादयति।

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions

MP Board Class 10th Sanskrit संवाद-लेखनम्

MP Board Class 10th Sanskrit संवाद-लेखनम्

(क) निम्नलिखित संवाद में मञ्जूषा की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-

मञ्जूषा – पुत्रि, सरणिम्, जनाः, मातः, अलम्।

माता- पुत्रि!सरणिम्उभयतः पश्य, किमपि वाहनंतुन आगच्छति।
पुत्री-मातः! (i) …………………. .उभयतः किमपि वाहनं न आगच्छति।
माता- (ii) …………………. ! पश्य, तत्र मोटरचालकः तीव्रगत्या आगच्छति।
पुत्री-आम्, (iii) …………………. ! पश्यामि।
माता-हा! धिक् मोटरचालकम्। मोटरवाहनेन एक:पुरुषः आहतः स च पतितः।
पुत्री-मातः! बहवः (iv) …………………. ! तं पश्यन्ति।
माता-हा! कोऽपि तं न उत्थापयति।
पुत्री-(तम् उत्थाप्य) मान्यवर …………………. ! (v) ” विषादेन। एतां त्रियक्रिकाम् आरोहतु भवान् ! भवन्तं गृहं नेष्यावः।
पथिकः- धन्ये युवाम् यत् माम् अपरिचितम् अपि उपकुरुथः।
उत्तर-
(i) सरणिम्,
(ii) पुत्रि,
(ii) मातः,
(iv) जनाः,
(v) अलम्।

MP Board Solutions

(ख) निम्नलिखित संवाद में मञ्जूषा में दिये गये शब्दों की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-

मञ्जूषा – पुरा, कालिदासस्य, कदा, इच्छसि, दृष्टम्, गमिष्यामि, अगच्छम्, माता, अहम्, लतिके।

अध्यापिका-नमिते! किं जानासि (i) …………………. कालम्।
नमिता-महाकविः कालिदासः (ii) …………………. अभवत्। परं तस्य कालं न जानामि।
अध्यापिका-राधे! त्वया तेन लिखितम् अभिज्ञानशाकुन्तलम् नाटकं (iii) ………………….।
राधा-आम्! महोदयं! अहं तत् नाटकं द्रष्टुं ह्यः (iv) ………………….।
अध्यापिका-नमिते! त्वम् इदं नाटकं द्रष्टुं (v) …………………. गमिष्यसि।
नमिता-अहं तु एतत् द्रष्टुं श्वः (vi) ………………….
अध्यापिका- (vii) …………………. किं त्वं नाटकं द्रष्टुं न (viii) ………………….?
लतिका-इच्छामि। यदा मम (ix) …………………. अनुमतिं दास्यति तदा (x) …………………. “द्रक्ष्यामि।
उत्तर-
(i) कालिदासस्य,
(ii) पुरा,
(iii) दृष्टम्,
(iv) अगच्छम्,
(v) कदा,
(vi) गमिष्यामि,
(vii) लतिके,
(viii) इच्छसि,
(ix) माता,
(x) अहम्।

(ग) अधोलिखित संवाद में मञ्जषा में संकेतों की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए

मञ्जूषा – शोभनम्, विवेक, अद्य, सन्देशः, मम, महाविद्यालये, किमर्थम्, विद्याम्।

वियोमः-भो (i) ………………….। अद्य त्वं (ii) …………………. “अतिप्रसन्नोऽसि?
विवेकः- (iii) …………………. अहम् एकं शुभसन्देशम् प्राप्तवान्।
ऋचा-कः (iv) …………………. अस्ति ?
विवेकः- (v) …………………. .अग्रजस्य सङ्गणकाभियान्त्रिक (vi) …………………. अध्येतुं जाबालिपुरस्य अभियान्त्रिक (vii) …………………. “चयनं जातम्।
वियोमः- एतत् तु अति (viii) …………………. !
उत्तर-
(i) विवेक,
(ii) किमर्थम्,
(ii) अद्य,
(iv) सन्देशः,
(v) मम,
(vi) विद्याम्,
(vii) महाविद्यालये,
(viii) शोभनम्।

MP Board Solutions

(घ) अधोलिखित संवाद में दिये गये मञ्जूषा में संकेतों की सहायता से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए-

मञ्जूषा – कारागारः, आजादः, भारतम्, तव, पितुः, कुत्र, सः, आजाद चन्द्रशेखरः सङ्गठनम्, स्वाधीनः।

आचार्यः–प्रथमं तु चन्द्रशेखरन्यायाधीशयोः संवादं शृणुत
न्यायाधीश:- किं (i) …………………. “नाम?
चन्द्रशेखरः- (ii) ………………….
न्यायाधीश:- किं तव (iii) ………………….” नाम?
चन्द्रशेखरः- (iv) ………………….
न्यायाधीश:- (v) ………………….” तव गृहम्?
चन्द्रशेखरः-(vi) ………………….”
पीयुष:- ततस्ततः?
आचार्य:-ततस्तु वैत्रप्रहारैः चन्द्रशेखरः मूर्च्छपर्यन्तं ‘जयतु | (vii) ………………….’ इति उच्चैः अघोषयत्। तस्मात् कालादेवः (viii) ………………….” इति नाम्ना प्रसिद्धः।
रमा स्वतन्त्रतायै (ix) …………………. किं कृतवान्?
आचार्यः-तेन ‘हिन्दुस्तान सोसलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी’ इति स्वाधीनतासैनिकानाम् एकं (x) …………………. कृतम्।
उत्तर-
(i) तव,
(ii) आजादः,
(ii) पितुः,
(iv) स्वाधीनः,
(v) कुत्र,
(vi) कारागारः,
(vii) भारतम्,
(viii) आजाद। चन्द्रशेखरः,
(ix) सः,
(x) सङ्गठनं।

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions

MP Board Class 10th Sanskrit पत्र-लेखन प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit पत्र-लेखन प्रकरण

१. अवकाश प्रार्थनापत्रम्
(अवकाश के लिए प्रार्थना-पत्र)

सेवायाम्
श्रीमन्तः प्रधानाचार्यमहोदयाः,
राजकीय उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः,
इन्दौरनगरम्, मध्यप्रदेशः
विषयः-अवकाशार्थं प्रार्थनापत्रम्

महोदयाः!
सविनयं निवेदनतम् अस्ति यद् अहम् अद्य सहसा ज्वरपीड़ितः अस्मि। अतः विद्यालयम् आगन्तुम् असमर्थः अस्मि। कृपया मम पञ्चदिवसानां (सप्तदिनाङ्कतः-एकादशदिनाङ्कपर्यन्तम्) अवकाशं स्वीकुर्वन्तु।

भवदीय:शिष्यः
कौशलः
कक्षा-दशमी ‘अ’ वर्गः

दिनाङ्क-०७/०८/२०…..

MP Board Solutions

२. छात्रवत्ति-हेतुः आवेदनपत्रम्
(छात्रवृत्ति के लिए आवेदन-पत्र)

प्रतिष्ठायाम्,
माननीयाः प्रधानाचार्यमहोदयाः,
शासकीय-उच्चतर माध्यमिक विद्यालयः,
भिण्डनगरम्,
मध्यप्रदेशः

विषयः-छात्रवत्ति-निमित्तम् आवेदनपत्रम्

महोदयाः!
सविनयं निवेदयामि यत् मम जनकस्य आर्थिकास्थितिः सम्यक् नास्ति। सः मम शिक्षार्थं प्रतिमासं शुल्कं दातुम् असमर्थः अस्ति। अतः श्रीमन्तः मह्यं छात्रवृत्तिं दापयन्तु इति प्रार्थये।

भवतां कृपाकांक्षी
धर्मेन्द्र शर्मा
कक्षा-दशमी ‘स’ वर्गः

दिनाङ्क-१२/०७/२०………………….

३. शुभकानापत्रम्
(शुभकामना पत्र)

भोपालतः
दिनाङ्क-२०-०७-२०….

प्रियवर्याः राजेशमहोदयात!
जयतु संस्कृतम्,

आशा अस्ति भवन्तः सानन्दाः सकुशलाः सन्ति। हर्षस्य विषयः यत् भवान् द्वादश कक्षायां प्रथम स्थानम् प्राप्तवान्। अस्माकं परिवारः भवतां सेवायां सप्रेम शुभकामना प्रेषयति, कामयते च भवतः उत्तरोत्तरं समुन्नतिम्।।

धन्यवादः

भवदीयः मित्रम्
संजयः

४. जन्मदिवसोत्सवस्य आमन्त्रणम्
(जन्मदिन के उत्सव का आमन्त्रण-पत्र)

मान्याः
नमोनमः,
महता हर्षेण सूचयामि यत् मम पुत्रस्य सार्थकस्य प्रथमजन्मदिवसः २५/१०/२०…..दिनाङ्क रविवासरे समायोजितः अस्ति।

कृपया अवसरोऽस्मिन् अवश्यं समागत्य बालकाय स्वकीयं शुभाशीषं दत्वा कृतार्थयन्तु भवन्तः।

स्थानम्-महावीरनगरम्, मथुरा

दिनाङ्क-२५/१०/२०…..

समय-सायं ६ वादनतः ८ वादनपर्यन्तम्

विनम्रः
डॉ.संजय शर्मा

MP Board Solutions

५. प्रकाशकाय पुस्तका) पत्रम्
(प्रकाशक को पुस्तक के लिए पत्र)

सेवायाम्,
श्रीमन्तः व्यवस्थापकमहोदयाः
शिवलाल अग्रवाल एण्ड कम्पनी
उज्जैन, मध्यप्रदेशः

महोदयाः!
भवत्संस्थानतः प्रकाशिता “शिवलाल हाईस्कूल संस्कृत दिग्दर्शिका” मया दृष्टा। एतत्पुस्तकं सर्वविध-छात्रोपयोगी वर्तते इति मे मतम्। कृपया पुस्तकस्य एकां प्रतिं वी.पी.पी. द्वारा अधोलिखितस्थाने शीघ्रं प्रेषयन्तु भवन्तः।

दिनाङ्क-२०/०८/२०…..

भवदीया
रेनू उपाध्यायः
हनुमान्नगरम्
मुरैना (मध्यप्रदेशः)

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण

दो या दो से अधिक वर्गों का मेल सन्धि है। दो या बहुत-से वर्णों को मिलाने से जो परिवर्तन होता है उसे सन्धि कहते हैं,

जैसे-
विद्या + अलायः = विद्यालयः। सन्धि के भेद-सन्धि के तीन भेद होते हैं
(I) स्वरः (अच्) सन्धि
(II) व्यञ्जन (हल्) सन्धि,
(III) विसर्ग सन्धि।

(I) स्वर (अच्) सन्धि
स्वर का स्वर से मेल होने पर जब स्वर में परिवर्तन होता है, उसे स्वर सन्धि कहते हैं।
स्वर सन्धि के भेद-
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण img 1

१. दीर्घ सन्धि (सूत्र-अकः सवर्णे दीर्घः)
जब हृस्व या दीर्घ अ, इ, उ, ऋ स्वरों का मेल सवर्णों से अर्थात् क्रमशः ह्रस्व या दीर्घ अ, इ, उ, ऋ के साथ होता है तो दोनों वर्गों के स्थान पर दीर्घ (आ, ई, ऊ, ऋ) स्वर हो जाता है।

MP Board Solutions

२. गुण सन्धि (सूत्र-आद्गुणः)
जब अ/आ आगे इ/ई आये तो दोनों मिलकर ए, उ/ऊ आये तो दोनों मिलकर ओ, ऋ/ऋ आये तो दोनों मिलकर अर् तथा लु आये तो अल् हो जाता है।

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण img 2
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण img 7

३. वृद्धि-सन्धि (सूत्र-वृद्धिरेचि)
जब अ या आ के आगे ए या ऐ आये तो दोनों मिलकर ‘ऐ’ हो जाता है और ओ या औ आये तो दोनों मिलकर ‘औ’ हो जाता है।

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण img 8
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण img 3

४. यण् सन्धि (सूत्र-इकोयणचि)
जब ह्रस्व या दीर्घ इ, उ, ऋ,ल के आगे कोई असमान स्वर आ जाता है तो इ-ई को य्, उ-ऊ को व्, ऋ-ऋ को र् और लु को ल हो जाता है।
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण img 4

५. अयादि सन्धि (सूत्र-एचोऽयवायाव:) 1 जब ए, ऐ, ओ, औ के आगे कोई भी स्वर आता है, तो ‘ए’ को ‘अय्’, ‘ऐ’ को ‘आय’, ‘ओ’ को ‘अव्’ और ‘औ’ को ‘आव्’ हो जाता है।
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण img 9
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण img 5

६. पूर्वरूप सन्धि (सूत्र-एङः पदान्तादति)
जब पद के अन्त में ‘ए’ अथवा ‘ओ’ आये और उसके आगे ह्रस्व ‘अ’ आये तो वह ‘अ’ अपने पूर्व आये स्वर (ए या ओ) का ही रूप धारण कर लेता है। इस प्रकार ‘अ’ का लोप हो जाता है और उसके स्थान पर अवग्रह (ऽ) हो जाता है।

  • वने + अस्मिन् = वनेऽस्मिन्
  • रामो + अपि रामोऽपि
  • हरे + अव = हरेऽव
  • विष्णो + अव = विष्णोऽव

(II) व्यञ्जन (हल) सन्धिः
जो वर्ण स्वर की सहायता से उच्चारित किया जाता है वह व्यञ्जन वर्ण होता है। स्वर के बिना व्यञ्जन वर्ण का उच्चारण कठिन होता है। दो व्यञ्जन वर्ण या व्यञ्जन और स्वर के बीच में जो सन्धि होती है वह व्यञ्जन सन्धि होती है। व्यञ्जन सन्धि के अनेक भेद होते हैं, उनमें से प्रमुख निम्न हैं-

MP Board Solutions

१. श्चुत्व सन्धि (सूत्र-स्तोः श्चुनाश्चुः)
‘स्’ अथवा ‘त’ वर्ग ( त् थ् द् ध् न्) के पहले या बाद में ‘श’ अथवा ‘च’ वर्ग (च् छ् ज् झ् ञ्) के वर्ण आते हैं तो ‘स्’ को ‘श्’ तथा ‘त’ वर्ग (त् थ् द् ध् न्) को क्रमशः ‘च’ वर्ग (च छ् ज् झ् ञ्) हो जाता है।

  • (स् को श्) → हरिस् + शेते = हरिश्शेते
  • (त् को च्) → सत् + चरित्रम् = सच्चरित्रम्
  • (स् को श्) → दुस् + चरित्रः = दुश्चरित्रः
  • (त् को च्) → उत् + चारणम् = उच्चारणम्

२. ष्टुत्व सन्धि (सूत्र-ष्टुना ष्टुः)
‘स्’ अथवा ‘त’ वर्ग (त् थ् द् ध् न्) के पहले या बाद में ‘ष्’ अथवा ‘ट’ वर्ग (ट् ठ् ड् ढ् ण) के वर्ण आते हैं तो ‘स्’ को ‘ष्’ तथा ‘त’ वर्ग (त् थ् द् ध् न्) को क्रमशः ‘ट’ वर्ग (ट् ठ्। ड् ढ् ण्) हो जाता है।

  • (स् को ष्) → रामस् + षष्ठः = रामष्षष्ठः
  • (स् को ) → रामस् + टीकते = रामष्टीकते
  • (द् को ड्) → उद् + डयनम् = उड्डयनम्
  • (त् को ट्) → नष् + तः = नष्टः
  • (न् को ण्) → चक्रिन् + ढौकसे = चक्रिण्ढौकसे

३. जश्त्व सन्धि
(अ) पदान्त (सूत्र-झलां जशोऽन्ते)- पद (शब्द) के अन्त में झल् वर्णों (वर्ग के प्रथम, द्वितीय, तृतीय और चतुर्थ वर्णों) के स्थान पर अपने वर्ग का तृतीय वर्ण (जश्-ज, ब्, ग्, ड्, द्) हो जाता है।

  • [ प्रथम वर्ण (त्) को तृतीय (द्) वर्ण ] वाक् + ईशः = वागीशः
  • [ प्रथम वर्ण (च्) को तृतीय (ज्) वर्ण ] अच् + अन्तः = अजन्तः
  • [ प्रथम वर्ण (त्) को तृतीय (द्) वर्ण] चित् + आनन्द = चिदानन्दः
  • [ प्रथम वर्ण (ट्) को तृतीय (ड्) वर्ण ] षट् + एव = षडेव

(ब) अपदान्त (सूत्र-झलां जश् झशि)- अपदान्त वर्ग के प्रथम, द्वितीय, तृतीय और चतुर्थ वर्णों के आगे यदि कोई तृतीय
या चतुर्थ वर्ण आये तो पूर्व आये वर्ण के स्थान पर अपने वर्ग का। तृतीय वर्ण हो जाता है।

  • [चतुर्थ वर्ण (ध्) को तृतीय वर्ण (द्)] वृध् + धः = वृद्धः।
  • [चतुर्थ वर्ण (घ्) को तृतीय वर्ण (ग्) ] दुध् + धम् = दुग्धम्
  • [चतुर्थ वर्ण (भ्) को तृतीय वर्ण (ब्) ] आरभ् + धम् = आरब्धम्।
  • [चतुर्थ वर्ण (ध्) को तृतीय वर्ण (द्)] समृध् + धः = समृद्धः।

४. लत्व या परसवर्ण सन्धि (सूत्र-तोलि) ‘त’ वर्ग (त् थ् द् ध् न्) के बाद ‘ल’ आने पर ‘त’ वर्ग के स्थान पर (ल) हो जाता है।।

  • (त् को ल्) तत् + लयः = तल्लयः।
  • (त् को ल्) उत् + लासः = उल्लासः
  • (त् को ल्) तत् + लीनः = तल्लीनः
  • (न् को ल) विद्वान् + लिखति = विद्वाँल्लिखित

५. छत्व सन्धि (सूत्र-शश्छोऽटि)-
यदि शब्द के अन्त में ‘त’ वर्ग के बाद ‘श्’ हो और ‘श्’। के बाद कोई स्वर अथवा य, र व् ह हो तो ‘श्’ के स्थान पर। विकल्प से ‘छ्’ हो जाता है। ‘त’ वर्ग का ‘च’ वर्ग (श्चुत्व सन्धि के अनुसार हो जाता है।

  • तत् + शिवः = तच्छिवः।
  • सत् + शीलः = सच्छीलः
  • तत् + शिला = तच्छिला
  • श्रीमत् + शंकरः = श्रीमच्छंकरः

MP Board Solutions

६. अनुस्वार सन्धि (सूत्र-मोऽनुस्वारः)
शब्द के अंत में स्थित ‘म्’ के बाद कोई व्यंजन आए, तो ‘म्’ के स्थान पर अनुस्वार् (-) हो जाता है किन्तु अन्त में स्वर होता है तब यह नियम नहीं लगता।

  • (म् को अनुस्वार) धर्मम् + चर = धर्मं चर
  • (म् को अनुस्वार) हरिम् + वन्दे = हरिं वन्दे
  • (म् को अनुस्वार) कृष्णम् + वन्दे = कृष्णं वन्दे
  • (म् को अनुस्वार) , सत्यम् + वद = सत्यं वद

७. अनुनासिक सन्धि
(सूत्र-यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा)-पद के अन्त में स्पर्श व्यञ्जन (किसी वर्ग का कोई वर्ण) के बाद किसी वर्ग का पंचम वर्ग आने पर पहले वाले वर्ण के स्थान पर उसी वर्ग का पंचम वर्ण विकल्प से हो जाता है।

  • (क् को ङ्) दिक् + नागः = दिङ्नागः
  • (त् को न्) एतत् + मुरारिः = एतन्मुरारिः
  • (ट् को ण्) षट् + मुखः = षण्मखः

(III) विसर्ग सन्धि विसर्ग के साथ स्वर या व्यंजन का मेल होने पर जो परिवर्तन होता है, उसे विसर्ग सन्धि कहते हैं।
नियम १. यदि विसर्ग के पश्चात् ‘च’ अथवा ‘छ’ हो तो विसर्ग के स्थान पर ‘श्’ हो जाता है।

जैसे-

  • रामः + चलति = रामश्चलति (विसर्ग को श्)
  • निः + छलः = निश्छलः (विसर्ग को श्)

नियम २. यदि विसर्ग के पश्चात् ‘न्’ अथवा ‘थ्’ हो तो विसर्ग के स्थान पर ‘स्’ हो जाता है।

जैसे-

  • नमः + ते = नमस्ते (विसर्ग को स्)
  • निः + तारः = निस्तारः (विसर्ग को स्)

नियम ३. यदि विसर्ग के पहले तथा बाद में ‘अ’ हो तो विसर्ग के स्थान पर ‘ओ’ हो जाता है एवं जो ‘अ’ वर्ण होता है उसका पूर्वरूप ‘5’ हो जाता है।

जैसे-

  • सः + अपि = सोऽपि (विसर्ग को ओ तथा अ को 5)
  • सः + अस्ति = सोऽस्ति (विसर्ग को ओ तथा अ को 5)

४. नियम ४. यदि विसर्ग के पहले ‘अ’ हो तथा बाद में अ’ को छोड़कर कोई भी स्वर हो, तो विसर्ग का लोप हो जाता है।

जैसे-

  • रामः + आगतः = राम आगतः (विसर्ग का लोप)
  • सूर्यः + उदेति = सूर्य उदेति (विसर्ग का लोप)

नियम ५. यदि विसर्ग से पहले ‘अ’ हो और बाद में किसी वर्ग का तृतीय, चतुर्थ या पंचम वर्ण हो, तो ‘अ’ और विसर्ग के। स्थान पर ‘ओ’ हो जाता है।

जैसे-

  • वयः + वृद्धः = वयोवृद्धः (अ और विसर्ग को ओ)
  • पुरः + हितः = पुरोहितः (अ और विसर्ग को ओ)

नियम ६. यदि विसर्ग से पहले ‘आ’ हो और विसर्ग के आगे किसी वर्ग का तृतीय, चतुर्थ, पंचम वर्ण अथवा य् र् ल् व् ह हो तो विसर्ग का लोप हो जाता है।

जैसे-

  • देवाः + गच्छन्ति = देवा गच्छन्ति (विसर्ग का लोप)
  • नराः + हसन्ति = नरा हसन्ति (विसर्ग का लोप)

नियम ७. यदि अ-आ को छोड़कर अन्य किसी स्वर के आगे विसर्ग हो और विसर्ग के आगे कोई भी स्वर या वर्ग का तृतीय,। चतुर्थ, पंचम वर्ण अथवा य व र ल ह में से कोई भी अक्षर हो तोविसर्ग के स्थान पर ‘र’ हो जाता है। यदि ‘र’ के पश्चात् कोई स्वर होता है तो ‘र’ स्वर में मिल जाता है एवं व्यंजन होता है तो।  ‘र’ का ऊर्ध्वगमन (रेफ) हो जाता है।

जैसे-

  • भानुः + उदेति = भानुरुदेति (विसर्ग को र)
  • निः + जनः = निर्जनः (विसर्ग को र्)
  • दुः + आत्मा = दुरात्मा (विसर्ग को र्)
  • गुरोः + आदेशः = गुरोरादेशः. (विसर्ग को र)

MP Board Solutions

वस्तुनिष्ठ प्रश्न

बहु-विकल्पीय

प्रश्न १.
‘दीर्घ’ सन्धि है-
(अ) गणेश,
(ब) एकैकः
(स) विद्यालय,
(द) नायकः
उत्तर-
(स) विद्यालय,

प्रश्न २.
‘रमा + ईशः’ = ………………………………. होगा।
(अ) राजेश,
(ब) रामेशः
(स) रोमेशः,
(द) रमेशः
उत्तर-
(द) रमेशः

प्रश्न ३.
‘यण’ सन्धि का सूत्र है
(अ) अकः सवर्णे दीर्घः
(ब) इकोयणचि,
(स) आद्गुणः
(द) वृद्धिरेचि
उत्तर-
(ब) इकोयणचि,

प्रश्न ४.
‘उल्लासः’ का सन्धि-विच्छेद होगा
(अ) उल् + लासः,
(ब) उत् + लासः,
(स) उल्ला + सः,
(द) उ+ ल्लासः।।
उत्तर-
(ब) उत् + लासः,

प्रश्न ५.
‘नमस्ते’ का सन्धि-विच्छेद है
(अ) नम + ते,
(ब) नमः + ते,
(स) नम + स्ते,
(द) न + मस्ते।
उत्तर-
(ब) नमः + ते,

रिक्त स्थान पूर्ति
१. पुस्तक + आलय : = ……………………………….
२. गण + ईश : = ……………………………….
३. सदा + एव : = ……………………………….
४. सु + अस्ति = ……………………………….।
५. पवनः = ……………………………….
उत्तर-
१. पुस्तकालयः,
२. गणेशः,
३. सदैव,
४, स्वस्ति,
५. पो + अनः।

सत्य/असत्य
१. नमः + ते = नमस्ते
२. कपि + ईशः = कवीशः
३. आद्गुणः = दीर्घ सन्धि
४. एचोऽयवायावः = पूर्वरूप सन्धि
५. गिरि + ईशः = गिरीशः
उत्तर-
१. सत्य,
२. असत्य,
३. असत्य,
४. असत्य,
५. सत्य।

MP Board Solutions

♦ जोड़ी मिलाइए
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण सन्धि-प्रकरण img 10
उत्तर-
१. → (iii)
२. → (iv)
३. → (i)
४. → (ii)

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions

MP Board Class 10th Sanskrit कथाक्रमसंयोजनम्

MP Board Class 10th Sanskrit कथाक्रमसंयोजनम्

निम्नलिखित वाक्यों के घटना के अनुसार क्रम से लगाओ
(क)
(१) तेषां मध्ये सर्पः फटाटोपं कुर्वन् न्यगदत्।
(२) पक्षिणः तस्य शाखासु नीडानि विरच्य वसन्ति स्म।
(३) कस्मिंश्चित् ग्रामे एकः प्राचीनः विशाल: न्यग्रोधवृक्षः आसीत्।
(४) अनन्तरं शुकः उच्चैः अभणत्।
(५) अस्माभिः मानवैः अपि वृक्षसम्पत् वर्धनीया ननु।
(६) अहम् अस्मिन् वृक्षे चिरात् वसामि’ इति काकः अवदत्।
(७) ततःशाखातःशाखान्तरं चंक्रम्य एकः कीट: प्रत्यवदत्।
(८) वृक्षच्छेदकम् आह्वयामि इमं वृक्षं खण्डशः कर्तुम्।
(९) काकस्य रहनं श्रुत्वा सर्वे प्राणिनः पशवः पक्षिणः साश्च समायाताः।
(१०) ततश्च कृमयः कीटाश्च स्वं-स्वम् अधिकारं घोषयन् कोलाहलम् अकुर्वन्।
उत्तर-

(३) → (२) → (६) → (९) → (१) → (७) → (४) → (१०) → (८) → (५)।

MP Board Solutions

(ख)
(१) पीवरतनुरुष्ट्री सज्जाता।
(२) अहो! धिगियं दरिद्रताऽस्मद्गेहे।
(३) ततश्च गुर्जरदेशं गत्वोष्ी गृहीत्वा स्वगृहमागतः।
(४) सोऽपि दासेरको महानुष्ट्रः सज्जातः।
(५) सः प्रसववेदनया पीड्यमानाम् उष्ट्रीम् अपश्यत्।
(६) इति चिन्तयित्वा देशान्निष्क्रान्तः।
(७) कस्मिश्चिदधिष्ठाने उज्जवलको नाम रथकारः प्रतिवसति स्म।
(८) स च पूर्वदासेरको मदातिरेकात्पृष्ठे आगत्य मिलति।
(९) ततस्तेन महदुष्ट्रयूथं कृत्वा रक्षापुरुषो धृतः।
(१०) ततः सः नित्यमेव दुग्धं गृहीत्वा स्वकुटुम्बं परिपालयति।
उत्तर-

(७) → (२) → (६) → (५) → (१) → (४) → (१०) → (३) → (९) → (८)।

(ग)
(१). तत्र मुनेः पुरतः ते अश्वं दृष्टवन्तः।
(२) सूर्यवंशस्य राजा सगरः आसीत्।
(३) सः गङ्गां भूमौ आनीतवान्।
(४) सः एकदा अश्वमेधयागं कृतवान्।
(५) भगीरथः तपः कृतवान्।
(६) तस्मात् सः मागस्य विघ्नं कर्तुम् मार्ग चिन्तितवान्।
(७) सगरस्य वंशे भगीरथस्य जन्म अभवत्।
(८) अश्वमेधं कृत्वा सगरः स्वयम् इन्द्रः भविष्यति इति देवेन्द्रस्य असूया आसीत्।
(९) कुपितः मुनि सगरपुत्रान् क्रोधाग्निना दग्धवान्।
(१०) सगरस्य षष्टिसहस्रपुत्राः अश्वम् अन्वेष्टुं सर्वत्र गतवन्तः।
उत्तर-

(२) → (४) → (८) → (६) → (१०) → (१) → (९) → (७) → (५) → (३)।

MP Board Solutions

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण

संज्ञा, सर्वनाम और विशेषणों में लिंग के अनुसार एवं शब्दों के अन्तिम स्वर अथवा अन्तिम व्यञ्जन के अनुसार परिवर्तन होता है। जिस प्रकार हिन्दी भाषा में कंर्ता, कर्म, करण आदि कारकों का सम्बन्ध प्रकट करने के लिए “ने, को, से/के द्वारा” इत्यादि चिन्ह संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण आदि में जोड़े जाते हैं। उसी प्रकार संस्कृत भाषा में इन सम्बन्धों को प्रकट करने के लिए विभक्तियों के रूप रखे जाते हैं। इनमें हिन्दी के समान अलग से कोई चिह्न नहीं लगता है।

जैसे-
हिन्दी भाषा – संस्कृत भाषा
बालक ने → बालकः
बालक को → बालकम्
बालक से → बालकेन
दो बालकों को → बालकौ इत्यादि।

MP Board Solutions

(I) संज्ञा शब्दों के रूप
अकारान्त पुल्लिङ्ग “राम” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 1

निर्देश-‘राम’ शब्द के समान ही बालक, छात्र, नर, पुत्र, वानर इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
इकारान्त पुल्लिङ्ग “कवि” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 2

निर्देश-‘कवि’ शब्द के समान ही हरि, रवि, कपि, गिरि, अग्नि इत्यादि शब्दों के रूप बनेंगे।
उकारान्त पुल्लिङ्ग “साधु” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 3

निर्देश- साधु’ शब्द के समान ही गुरु, भानु, तरु, पशु, रिपु इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
ऋकारान्त पुल्लिङ्ग “पितृ” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 4

निर्देश-‘पितृ’ शब्द के समान ही दातृ, भ्रातृ इत्यादि के रूप होते हैं।
हलन्त पुल्लिङ्ग “राजन्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 5
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 35

MP Board Solutions

हलन्त पुल्लिङ्ग “भवत्” (आप) शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 6

निर्देश- भवत्’ शब्द के समान ही गच्छत्, धीमत्, श्रीमत्, बुद्धिमत् इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
हलन्त पुल्लिङ्ग “आत्मन्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 7

निर्देश-‘आत्मन्’ शब्द के समान ही ब्रह्मन्, अध्वन् आदि के रूप होते हैं।
आकारान्त स्त्रीलिङ्ग “रमा” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 8
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 36

निर्देश-‘रमा’ शब्द के समान ही बाला, बालिका, लता, छात्रा, माला, सीता इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
इकारान्त स्त्रीलिङ्ग “मति” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 9

MP Board Solutions

निर्देश-‘मति’ शब्द के समान ही गति, औषधि, भूमि, जाति इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग “नदी” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 10

निर्देश-‘नदी’ शब्द के समान ही जननी, पार्वती, पत्नी, नारी इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
ऋकारान्त स्त्रीलिङ्ग “मातृ” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 37
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 11

निर्देश-‘मातृ’ शब्द के समान ही ‘दुहितृ’ इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
अकारान्त नपुंसकलिङ्ग “फल” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 12

निर्देश-‘फल’ शब्द के समान ही पुस्तक, गृह, पुष्प, वन | इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
इकारान्त नपुंसकलिङ्ग “वारि” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 13

निर्देश-‘मधु’ शब्द के समान ही वसु, अश्रु, अम्बु इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
नकारान्त नपुंसकलिङ्ग “नामन्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 14

निर्देश-‘नामन्’ शब्द के समान हेमन्, प्रेमन्, व्योमन्, धामन्, दामन्, सामन्, लोमन् इत्यादि शब्दों के रूप होते हैं।
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 16

MP Board Solutions

(II) सर्वनाम शब्दों के रूप
नोट-सर्वनाम शब्दों में सम्बोधन नहीं होता। इसलिए इनके रूप प्रथमा से सप्तमी विभक्ति तक ही चलते हैं, सम्बोधन में नहीं।
“अस्मद्” (मैं, हम) शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 38
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 17

“युष्मद्” (तू, तुम, तुझे) शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 18

पुल्लिङ्ग “तत्” (वह, उस) शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 19

स्त्रीलिङ्ग “तत्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 20

नपुंसकलिङ्ग “तत्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 21

पुल्लिङ्ग “एतत्” शब्द (यह)
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 22

MP Board Solutions

स्त्रीलिङ्ग “एतत्” शब्द (यह)
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 23

नपुंसकलिङ्ग “एतत्” शब्द (यह)
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 24

पुल्लिङ्ग “किम्” (कौन, किस) शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 25

स्त्रीलिङ्ग “किम्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 26

नपुंसकलिङ्ग “किम्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 27

MP Board Solutions

पुल्लिङ्ग “यत्” (जो) शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 28

स्त्रीलिङ्ग “यत्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 29

नपुंसकलिङ्ग “यत्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 30

पुल्लिङ्ग “इदम्” (यह, दस, ये, इन) शब्द

MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 31

स्त्रीलिङ्ग “यत्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 32

MP Board Solutions

नपुंसकलिङ्ग “इदम्” शब्द
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 33

वस्तुनिष्ठ प्रश्न

बहु-विकल्पीय

प्रश्न १.
‘राम’ शब्द का षष्ठी विभक्ति का रूप है
(अ) रामः,
(ब) रामम्,
(स) रामेण,
(द) रामस्य।

२. ‘कवि’ शब्द का द्वितीया विभक्ति का रूप है
(अ) कविम्,
(ब) कविः
(स) कविना,
(द) कवेः।

३. ‘साधोः’ शब्द में विभक्ति है
(अ) प्रथमा,
(ब) द्वितीया,
(स) चतुर्थी,
(द) पंचमी।

४. ‘पित्रा’ शब्द में विभक्ति है
(अ) चतुर्थी,
(ब) तृतीया,
(स) प्रथमा,
(द) पंचमी।

५. ‘राज्ञः’ शब्द में विभक्ति है
(अ) प्रथमा,
(ब) षष्ठी
(स) सप्तमी,
(द) सम्बोधन।
उत्तर-
१. (द),
२. (अ),
३. (द),
४. (ब),
५. (ब)

रिक्त स्थान पूर्ति
१. ‘रामेण’ शब्द में ………………………………. विभक्ति है।
२. ‘रमायै’ शब्द ………………………………. विभक्ति का है।
३. ‘कवि’ शब्द द्वितीया विभक्ति बहुवचन का रूप ………………………………. है।
४. ‘साधुना’ शब्द में ………………………………. विभक्ति है।
५. ‘पितुः’ शब्द ………………………………. विभक्ति का है।
उत्तर-
१. तृतीया,
२. चतुर्थी,
३. कवीन्,
४. तृतीया,
५. षष्ठी।

MP Board Solutions

सत्य/असत्य
१. ‘माम्’ रूप प्रथमा विभक्ति का है।
२. ‘राज्ञा’ रूप तृतीया विभक्ति में बनता है।
३. ‘तेन’ रूप में तृतीया विभक्ति है।
४. ‘रामे’ रूप प्रथमा विभक्ति से बनता है।
५. ‘रमायाः’ रूप पंचमी और षष्ठी विभक्ति में बनता है।
उत्तर-
१. असत्य,
२. सत्य,
३. सत्य,
४. असत्य,
५. सत्य।

जोड़ी मिलाइए
MP Board Class 10th Sanskrit व्याकरण शब्द रूप-प्रकरण img 34
उत्तर-
१. → (iii)
२. → (i)
३. → (iv)
४. → (ii)
५. → (vi)
६. →(v)

MP Board Class 10th Sanskrit Solutions