MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 16 India Our Country

MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 16 India Our Country

MP Board Class 6th Social Science Chapter 16 Text Book Exercise

MP Board Class 6th Social Science Chapter 16 Short Answer Type Questions

Question 1.
Question (a)
In which part of Asia is India situated?
Answer:
India is situated on the south of Asia.

Question (b)
Name the countries situated in the north of India?
Answer:
Nepal, Bhutan and China are situated in the north of India.

Question (c)
Which ocean is there in the south of India?
Answer:
Indian ocean is there in the south of India.

MP Board Solutions

MP Board Class 6th Social Science Chapter 16 Long Answer Type Questions

Question 2.
Question (a)
State the characteristics of the North Indian plains?
Answer:
The characteristics of the North Indian plains are:

  1. It is very fertile area in the country, so it is thickly populated.
  2. The rivers the Indus, the Ganga, the Yamuna and the Brahmaputra flow into this plain from the Himalayas.
  3. In the western part of the North Indian plains lies the desert of India. It is known as Thar Desert.

Question (b)
In how many physical divisions has India been divided? Write all the names of the divisions and describe one?
Answer:
Physically India has been divided into five parts. These are:

  1. North Indian Mountain – ranges
  2. North Indian Plains
  3. Deccan Plateau
  4. Eastern and Wester Ghats
  5. Coastal Plains and Groups of Islands.

MP Board Solutions

Choose the correct alternative:

Question 3.
Question (a)
Which mountain is in the Deccan plateau?
(a) Himalaya
(b) Patkoi
(c) Aravalli
(d) Vindhyachal
Answer:
(d) Vindhyachal

Question (b)
Which country is in the south of India?
(a) China
(b) Bangladesh
(c) Pakistan
(d) Sri Lanka
Answer:
(d) Sri Lanka

Question (c)
Which is a state of India?
(a) Delhi
(b) Andaman and Nicobar
(c) Pondicherry
(d) Arunachal Pradesh
Answer:
(d) Arunachal Pradesh

MP Board Solutions

Question (d)
How many states are there in India?
(a) 27
(b) 28
(c) 29
(d) 25
Answer:
(b) 28

Question (e)
What percentage of the world population lives in India?
(a) 18%
(b) 14%
(c) 16%
(d) 15%
Answer:
(c) 16%

Question 4.
Fill in the blanks:

  1. The number of union territories are ………………….
  2. The southern most point of India is ………………….
  3. The eastern coastal plain of India is ………………….
  4. The capital of Tripura is ………………..
  5. The country in the north west of India is ……………….

Answer:

  1. Seven
  2. Indira point
  3. Corromondal
  4. Agartala
  5. Pakistan

MP Board Solutions

Question 5.
Match the columns:
MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 16 India Our Country img 1
Answer:
MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 16 India Our Country img 2

Project Work

Question 1.
Some signs have been gives on the map? Write their names near them. Show the following on the map?

  1. Himalayas
  2. Vindhyachal
  3. Nilgiri hills
  4. The river Ganga
  5. The river
  6. Mumbai Narmada
  7. Chennai
  8. Bhopal
  9. The Tropic of Cancer

MP Board Class 6th Social Science Solutions

MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8

MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 118-119

प्रश्न 1.
जाँए कीजिए कि निम्न में से कौन-सी आकृतियाँ बहुभुज हैं। यदि इनमें से कोई बहुभुज नहीं है, तो कारण बताइए।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 1
उत्तर-
(a) बहुभुज नहीं है; क्योंकि यह बन्द आकृति नहीं
(b) हाँ, यह एक 12 भुजाओं वाला बहुभज है।
(c) यह रेखाण्डों से बनी आकृति नहीं है। अत: यह बहुभुज नहीं है।
(d) यह रेखाखण्डों से बनी आकृति नहीं है। अत: यह बहुभज नहीं है।

प्रश्न 2.
प्रत्येक बहुभुज का नाम लिखिए :
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 2
इनमें से प्रत्येक के दो उदाहरण बनाइए।
हल :
(a) चतुर्भज,
(b) त्रिभुज,
(c) पंचभुज,
(d) अष्टभुज।

उदाहरण-
(a) चतुर्भुज
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 3

(b) त्रिभुज
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 4

(c) पंचभुज
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 5

(d) अष्टभुज
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 6

MP Board Solutions

प्रश्न 3.
एक सम षड्भुज (regular hexagon) का एक रफ चित्र खींचिए। उसके किन्हीं तीन शीर्षों को जोड़कर एक त्रिभुज बनाइए। पहचानिए कि आपने किस प्रकार का त्रिभुज खींच लिया है।
हल :
ABCDEF एक सम षड्भुज है। इसके तीन शीर्षों B, D और F को जोड़ा गया है, जो कि एक सम त्रिभुज है।
अतः इस प्रकार बना त्रिभुज समबाहु त्रिभुज है।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 7

प्रश्न 4.
एक सम अष्टभुज (regular octagon) का रफ चित्र खींचिए। (यदि आप चाहें, तो वर्गांकित कागज (squared paper) का प्रयोग कर सकते हैं।) इस अष्टभुज के ठीक चार शीर्षों को जोड़कर एक आयत खींचिए।
हल :
ABCDEFGH एक सम अष्टभुज है। H और C को
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 8
तथा G और D को मिलाकर \(\overline{H C}\) तथा \(\overline{G D}\) रेखाखण्ड प्राप्त हुए हैं।
इस प्रकार HCDG एक अभीष्ट आयत है।

प्रश्न 5.
किसी बहुभुज का विकर्ण उसके किन्हीं दो शीर्षों (आसन्न शीर्षों को छोड़कर) को जोड़ने से प्राप्त होता है। (यह इसकी भुजाएँ नहीं होती हैं।) एक पंचभुज का रफ चित्र खींचिए और इसके विकर्ण खींचिए।
हल :
ABCDE एक पंचभुज है।
दो शीर्षों को जोड़ने से \(\overline{A C}, \overline{A D}, \overline{B D}, \overline{B E}\) और \(\overline{C E}\) विकर्ण प्राप्त होते हैं।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 9

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 121

इन्हें कीजिए

प्रश्न 1.
एक घनाभ एक आयताकार बक्स जैसा है। इसके 6 फलक हैं। फलक के चार किनारे हैं। प्रत्येक फलक के चार कोने हैं (जो इसके शीर्ष कहलाते है)।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 10

प्रश्न 2.
एक घन ऐसा घनाभ है, जिसके सभी किनारे बराबर लम्बाई के होते हैं।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 11
हल :
इसके 6 फलक हैं। प्रत्येक फलक के 4 किनारे हैं। प्रत्येक फलक के 4 शीर्ष हैं।

MP Board Solutions

प्रश्न 3.
एक त्रिभुजाकार पिरामिड का आधार एक त्रिभुज होता है। यह चतुष्फलक (tetrahedron) भी कहलाता है।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 12
हल :
फलक : 4 ; किनारे : 6 ; कोने : 4

प्रश्न 4.
एक वर्ग पिरामिड का आधार एक वर्ग होता है
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 13
हल :
फलक : 5
किनारे : 8
कोने : 5

प्रश्न 5.
एक त्रिभुजाकार प्रिज्म प्रायः एक केलाइडोस्कोप (Kaleidoscope) के आकार का होता है। इसका आधार और ऊपरी सिरा त्रिभुज के आकार के होते हैं
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.8 image 14
हल :
फलक : 5
किनारे : 9
कोने : 6

MP Board Class 6th Maths Solutions

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3

MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3

प्रश्न 1.
दो घनाकार डिब्बे हैं जैसा कि संलग्न आकृति में दर्शाया गया है। किस डिब्बे को बनाने के लिए कम सामग्री की आवश्यकता है?
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-1
हल:
डिब्बे (a) के लिए –
l = 60 सेमी
b = 40 सेमी
h = 50 सेमी
डिब्बे (a) का कुल पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (lb + bh + hl)
= 2 (60 x 40 + 40 x 50 + 50 x 60) वर्ग सेमी
= 2 (2400 + 2000 + 3000) वर्ग सेमी
= 2 (7400) वर्ग सेमी
=14800 वर्ग सेमी

डिब्बे (b) के लिए –
l = 50 सेमी
b = 50 सेमी
h = 50 सेमी
(∴ = b = h = 50 सेमी)
डिब्बे (b) का कुल पृष्ठीय क्षेत्रफल = 6l2
= 6 x (50)2 वर्ग सेमी
=6 x 2500 वर्ग सेमी
= 15000 वर्ग सेमी
क्योंकि डिब्बे (a) का कुल पृष्ठीय क्षेत्रफल डिब्बे (b) के कुल पृष्ठीय क्षेत्रफल से कम है।
अतः (a) डिब्बे को बनाने के लिए कम सामग्री की आवश्यकता होगी।

MP Board Solutions

प्रश्न 2.
80 cm x 48 cm x 24 cm माप वाले एक सूटकेस को तिरपाल के कपड़े से ढकना है। ऐसे 100 सूटकेसों को ढकने के लिए 96 cm चौड़ाई वाले कितने मीटर तिरपाल के कपड़े की आवश्यकता है?
हल:
सूटकेस का कुल पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (80 x 48 + 48 x 24 + 24 x 80) सेमी2
= 2 (3840 + 1152 + 1920) सेमी2
= 2 x 6912 सेमी2
= 13824 सेमी2
100 सूटकेसों का पृष्ठीय क्षेत्रफल =100 x 13824 सेमी2 = 100 x \(\frac{100×13824}{100×100}\) मीटर2
माना कि तिरपाल के कपड़े की आवश्यक लम्बाई = x मीटर तिरपाल के कपड़े का वांछित क्षेत्रफल = 100 सूटकेसों का क्षेत्रफल
x × \(\frac{96}{100}\) मी2 = \(\frac{100×13824}{100×100}\) मी2
(∴ 96 cm = \(\frac{96}{100}\) m)
x = \(\frac{100x13824x100}{100x100x96}\) मी
= 144 मीटर
अतः 100 सूटकेसों को ढकने के लिए 144 मीटर तिरपाल के कपड़े की आवश्यकता होगी।

प्रश्न 3.
एक ऐसे घन की भुजा ज्ञात कीजिए जिसका पृष्ठीय क्षेत्रफल 600 cm2 है।
हल:
माना कि घन की भुजा = l सेमी है।
घन का पृष्ठीय क्षेत्रफल = 6l2
अब, प्रश्नानुसार,
6l2 = 600
l2 = \(\frac{600}{6}\) = 100
या l = \(\sqrt{100}\) = 10 सेमी
अतः घन की भुजा = 10 सेमी

प्रश्न 4.
रुखसार ने 1 m x 2 m x 1.5 m माप वाली एक पेटी को बाहर से पेंट किया। यदि उसने पेटी के तल के अतिरिक्त उसे सभी जगह से पेंट किया हो तो ज्ञात कीजिए कि उसने कितने पृष्ठीय क्षेत्रफल को पेंट किया।
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-2
हल:
यहाँ, l = 2 मी
b = 1 मी तथा
h = 1.5 मी
पेंट किया हुआ क्षेत्रफल = lb + 2bh + 21h
= (2 x 1 + 2 x 1 x 1.5 + 2 x 2 x 1.5) मी2
= (2 + 3 + 6) मी2
= 11मी2
अतः रुखसार ने 11 मी2 पृष्ठीय क्षेत्रफल को पेंट किया।

प्रश्न 5.
डैनियल एक ऐसे घनाभाकार कमरे की दीवारों और छत को पेंट कर रहा है जिसकी लम्बाई, चौड़ाई और ऊँचाई क्रमशः 15 m, 10 m एवं 7 m हैं। पेंट की प्रत्येक कैन की सहायता से 100 m2 क्षेत्रफल को पेंट किया जा सकता है। तो उस कमरे के लिए उसे पेंट की कितनी कैनों की आवश्यकता होगी?
हल:
यहाँ, l = 15 मी
b = 10 मी
h = 7 मी
पेंट किया जाने वाला क्षेत्रफल = lb + 2bh + 2hl
= 15 x 10 + 2 x 10 x 7 + 2 x 7 x 15 मी2
= 150 + 140 + 210 मी2
= 500 मी2
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-3
अतः डैनियल को 5 पेंट की कैनों की आवश्यकता होगी।

MP Board Solutions

प्रश्न 6.
वर्णन कीजिए कि दाईं तरफ दी गई आकृतियाँ किस प्रकार एकसमान हैं और किस प्रकार एक दूसरे से भिन्न-भिन्न हैं? किस डिब्बे का पार्श्व पृश्ठीय क्षेत्रफल अधिक है?
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-4
हल:
दोनों आकृतियाँ ऊँचाई में एकसमान हैं।
अन्तर:

  1. एक आकृति बेलन है और दूसरी आकृति घन है।
  2. बेलन के दो वृत्तीय फलक हैं, जबकि घन के छः वर्गाकार फलक हैं।

बेलन का पार्श्व पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2πrh
यहाँ, l = 5 सेमी = 3.5 सेमी और
h = 7 सेमी
∴ बेलन का पार्श्व पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 x \(\frac{22}{7}\) x 3.5 x 7 वर्ग सेमी
= 154 वर्ग सेमी
घन की भुजा = 7 सेमी, ऊँचाई = 7 सेमी
घन का पार्श्व पृश्ठीय क्षेत्रफल = आधार की परिमाप x ऊँचाई
= 4 x 7 x 7 वर्ग सेमी
= 196 वर्ग सेमी
अत: घनाकार डिब्बे का पार्श्व पृष्ठीय क्षेत्रफल अधिक है।

प्रश्न 7.
7 m त्रिज्या और 3 m ऊँचाई वाला एक बन्द बेलनाकार टैंक किसी धातु की एक चादर से बना हुआ है। उसे बनाने के लिए वांछित धातु की चादर की मात्रा ज्ञात कीजिए।
हल:
यहाँ, बेलनाकार टैंक की त्रिज्या r = 7 मी और
ऊँचाई h = 3 मी
बन्द बेलनाकार टैंक बनाने के लिए वांछित चादर = बेलन का कुल पृष्ठीय क्षेत्रफल
= 2πr (r + h)
= 2 x \(\frac{22}{7}\) x 7x (7 + 3) मी2
= 44 x 10 मी2
= 440 मी2
अत: टैंक बनाने के लिए वांछित धातु की चादर का क्षेत्रफल = 440 मी2

प्रश्न 8.
एक खोखले बेलन का वक्र पृष्ठीय क्षेत्रफल 4224 cm2 है। इसे इसकी ऊँचाई के अनुदिश काटकर 32 cm चौड़ाई की एक आयताकार चादर बनाई जाती है। आयताकार चादर का परिमाप ज्ञात कीजिए।
हल:
यहाँ, बेलन का वक्र पृष्ठीय क्षेत्रफल = 4224 cm2
आयताकार चादर की चौड़ाई = 32 cm
खोखले बेलन को काटकर आयताकार चादर बनाई गई है।
∴ बेलन के आधार की परिमाप = आयताकार चादर की लम्बाई तथा बेलन की ऊँचाई = चादर की चौड़ाई
इसलिए, बेलन का वक्र पृष्ठीय क्षेत्रफल = आयताकार चादर का क्षेत्रफल माना कि चादर की लम्बाई = l सेमी है।
∴ आयताकार चादर का क्षेत्रफल = बेलन का वक्र पृष्ठीय क्षेत्रफल
l x 32 = x 4224
l = \(\frac{4224}{32}\) सेमी = 132 सेमी
अब, आयताकार चादर की परिमाप = 2 (l + b)
= 2 (132 + 32) सेमी
= 2 x 164 सेमी
= 328 सेमी
अत: आयताकार चादर का अभीष्ट परिमाप = 328 सेमी

प्रश्न 9.
किसी सड़क को समतल करने के लिए एक सड़क रोलर को सड़क के ऊपर एक बार घूमने के लिए 750 चक्कर लगाने पड़ते हैं। यदि सड़क रोलर का व्यास 84 cm और लम्बाई 1 m है तो सड़क का क्षेत्रफल ज्ञात कीजिए।
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-5
हल:
रोलर बेलनाकार है।
रोलर की त्रिज्या r = \(\frac{84}{2}\) सेमी = 42 सेमी = 0.42 मीटर
रोलर की लम्बाई h = 1 मीटर
बेलन का वक्र पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2πrh
= 2 x \(\frac{22}{7}\) = x 0.42 x 1 मी2
= 2.64 मी2
रोलर द्वारा 750 चक्कर में तय किया क्षेत्रफल = 750 x 2.64 मी2 = 1980 मी2
अत: सड़क का क्षेत्रफल = 1980 मी2

MP Board Solutions

प्रश्न 10.
एक कम्पनी अपने दूध पाउडर को ऐसे बेलनाकार बर्तनों में पैक करती है जिनका व्यास 14 cm और ऊँचाई 20 cm है। कम्पनी बर्तन के पृष्ठ के चारों ओर एक लेबल लगाती है (जैसा कि आकृति में दर्शाया गया है)। यदि यह लेबल बर्तन के तल और शीर्ष दोनों से 2 cm की दूरी पर चिपकाया जाता है तो लेबल का क्षेत्रफल क्या है?
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-6
हल:
यहाँ, बेलनाकार बर्तन का व्यास = 14 सेमी
∴ बेलनाकार बर्तन की त्रिज्या l = 14 सेमी = 7 सेमी
बेलनाकार बर्तन की ऊँचाई = 20 सेमी
∴ कम्पनी ने बर्तन में लेबल बर्तन के तल और शीर्ष दोनों से 2 सेमी की दूरी पर चिपकाया है। बर्तन पर चिपका हुआ लेबल एक बेलन निर्मित करता है, जिसकी त्रिज्या l = 7 सेमी तथा ऊँचाई = 20 – 4 = 16 सेमी
∴ लेबल का वक्र पृष्ठीय क्षेत्रफल= 2πrh = 2 x \(\frac{22}{7}\) x 7 x 16 सेमी2
= 704 सेमी2
अतः लेबल का क्षेत्रफल = 704 सेमी2

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 196

घनाभ

प्रश्न 1.
(i) निम्नलिखित सारणी पर विचार कीजिए और रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए –
उत्तर:
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-7

प्रश्न 1.
(ii) आप क्या देखते करते हैं?
उत्तर:
हम यहाँ यह देखते हैं कि घनाभों को बनाने के लिए 36 घनों का उपयोग किया गया है। इसलिए प्रत्येक घनाभ का आयतन 36 घन इकाई है।
स्पष्ट है कि घनाभ का आयतन = लम्बाई x चौड़ाई x ऊँचाई
अर्थात् घनाभ का आयतन = आधार का क्षेत्रफल x ऊँचाई

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 197

प्रयास कीजिए (क्रमांक 11.10)

प्रश्न 1.
निम्नलिखित घनाभों (आकृति 11.45) का आयतन ज्ञात कीजिए –
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-8
हल:
1. यहाँ, 1 = 8 सेमी, b = 3 सेमी तथा h = 2 सेमी
घनाभ का आयतन = l x b x h
= 8 x 3 x 2 = 48 सेमी3

2. यहाँ, आधार का क्षेत्रफल = l x b = 24 सेमी2
ऊँचाई h = 3 सेमी = 100 मी
घनाभ का आयतन = आधार का क्षेत्रफल x ऊँचाई
= 24 मी2 x \(\frac{3}{100}\)मी = \(\frac{72}{100}\)मी3
= 0.72 मी3

घनाभ

प्रयास कीजिए (क्रमांक 11.11)

प्रश्न 1.
निम्नलिखित घनों का आयतन ज्ञात कीजिए –

  1. 4 cm भुजा वाला
  2. 1.5 m भुजा वाला।

हल:
1. यहाँ, घन की भुजा l = 4 सेमी
∴ घन का आयतन = l3 = (4)3सेमी
= 4 x 4 x 4 सेमी
= 64 सेमी3

2. यहाँ, घन की भुजा l = 1.5 मी
∴ घन का आयतन = = (1.5)3मी
= 1.5 x 1.5 x 1.5 मी3 = 3.375 मी3

इन्हें कीजिए (क्रमांक 11.5)

प्रश्न 1.
समान आकार वाले 64 घनों को जितने रूपों में आप व्यवस्थित कर सकते हैं, उतने रूपों में व्यवस्थित करते हुए घनाभ बनाइए। प्रत्येक रूप का पृष्ठीय क्षेत्रफल ज्ञात कीजिए। क्या समान आयतन वाली ठोस आकृतियों का पृष्ठीय क्षेत्रफल समान होता है?
हल:
कुछ व्यवस्थित रूप इस प्रकार हो सकते हैं। घन इस प्रकार रख सकते हैं –
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-9
इनके पृष्ठीय क्षेत्रफल क्रमशः इस प्रकार हैं –
∴ पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (lb + bh + hl)

(i) ∴ पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (64 x 1 + 1 x 1 + 1 x 64)
= 2 x (64 + 1 + 64)
= 2 x 129
= 258 वर्ग इकाई

(ii) पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (32 x 2 + 2 x 1 + 1 x 32)
= 2 (64 + 2 + 32)
= 2 x 98
= 196 वर्ग इकाई

(iii) पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (16 x 2 + 2 x 2 + 2 x 16)
= 2(32 + 4 + 32)
= 2 x 68
= 136 वर्ग इकाई

(iv) पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (16 x 4 +4 x 1 + 1 x 16)
= 2 (64 + 16 + 16)
= 2 x 84
= 168 वर्ग इकाई

(v) पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (8 x 4 + 4 x 2 + 2 x 8)
= 2 (32 + 8 + 16)
= 2 x 56
= 112 वर्ग इकाई

(vi) पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (4 x 4 + 4 x 4 + 4 x 4)
= 2 (16 + 16 + 16)
= 2 x 48
= 96 वर्ग इकाई
प्रत्येक स्थिति में आयतन = 64 घन इकाई
यहाँ, स्पष्ट है कि प्रत्येक घन का आयतन तो समान है परन्तु पृष्ठीय क्षेत्रफल भिन्न हैं।
अतः समान आयतन वाली ठोस आकृतियों का पृष्ठीय क्षेत्रफल समान नहीं होता है।

सोचिए, चर्चा कीजिए और लिखिए (क्रमांक 11.6)

MP Board Solutions

प्रश्न 1.
एक कम्पनी बिस्कुट बेचती है। बिस्कुटों को पैक करने के लिए घनाभाकार डिब्बों का उपयोग किया जा रहा है। डिब्बा A → 3 cm x 8 cm x 20 cm, डिब्बा B → 4 cm x 12 cm x 10 cm. डिब्बे का कौन सा आकार कम्पनी के लिए आर्थिक दृष्टि से लाभदायक रहेगा? क्यों? क्या आप ऐसे किसी और आकार (विमाएँ) के डिब्बे का सुझाव दे सकते हैं जिसका आयतन इनके समान हो परन्तु इनकी तुलना में आर्थिक दृष्टि से अधिक लाभदायक हो?
हल:
डिब्बा A:
l = 3 सेमी
b = 8 सेमी
h = 20 सेमी
आयतन = l x b x h = 3 x 8 x 20 सेमी3 = 480 सेमी3
पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (lb + bh + hl)
= 2 (3 x 8 + 8 x 20 + 20 x 3) सेमी2
= 2 (24 + 160 + 60) सेमी2
= 2 x 244 सेमी2
= 488 सेमी2

डिब्बा B:
l = 4 सेमी
b = 12 सेमी
h = 10 सेमी
आयतन = l x b x h = 4 x 12 x 10 सेमी3 = 480 सेमी3
पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (lb + bh + hl)
= 2(4 x 12 + 12 x 10 + 10 x 4) सेमी2
= 2 (48 + 120 + 40) सेमी2
= 2 x 208 सेमी2
= 416 सेमी2
यहाँ, डिब्बे A का आयतन = डिब्बे B का आयतन है।
परन्तु डिब्बे A का पृष्ठीय क्षेत्रफल डिब्बे B के पृष्ठीय क्षेत्रफल से अधिक है।
अतः डिब्बा B को बनाने में कम सामग्री की आवश्यकता होगी।
∴ डिब्बे A की अपेक्षा डिब्बा B का आकार कम्पनी के के लिए आर्थिक दृष्टि से अधिक लाभदायक रहेगा।

अन्य डिब्बा:
8 सेमी x 6 सेमी x 10 सेमी
इस डिब्बे का आयतन = 8 x 6 x 10 = 480 सेमी3
इसका पृष्ठीय क्षेत्रफल = 2 (8 x 6+ 6 x 10 + 10 x 8) सेमी2
= 2(48 + 60 + 80) सेमी2
= 2 x 188 सेमी2
= 376 सेमी2
स्पष्ट है कि इस डिब्बे का आयतन डिब्बे B के आयतन के बराबर है। परन्तु इसका पृष्ठीय क्षेत्रफल डिब्बे B के पृष्ठीय क्षेत्रफल से कम है।
अतः दिए हुए डिब्बों की अपेक्षा यह डिब्बा आर्थिक दृष्टि से अधिक लाभदायक है।

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 198

आयतन और धारिता

प्रयास कीजिए (क्रमांक 11.12)

प्रश्न 1.
संलग्न बेलनों का आयतन ज्ञात कीजिए –
MP Board Class 8th Maths Solutions Chapter 11 क्षेत्रमिति Ex 11.3 img-10
हल:
(i) यहाँ, बेलन की त्रिज्या r = 7 सेमी
ऊँचाई h = 10 सेमी
बेलन का आयतन = πr2h
= \(\frac{22}{7}\) x 7 x 7 x 10 सेमी3
= 1540 सेमी3

(ii) यहाँ आधार का क्षेत्रफल πr2 = 250 मी तथा ऊँचाई = 2 मी
बेलन का आयतन = आधार का क्षेत्रफल x ऊँचाई
= 250 मी2 x 2 मी
= 500 मी3

MP Board Class 8th Maths Solutions

MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.7

MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.7

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 117

प्रश्न 1.
सत्य (T) या असत्य (F) कहिए :
(a) आयत का प्रत्येक कोण समकोण होता है।
(b) आयत की सम्मुख भुजाओं की लम्बाई बराबर होती है।
(c) वर्ग के विकर्ण एक-दूसरे पर लम्ब होते हैं।
(d) समचतुर्भुज की सभी भुजाएँ बराबर लम्बाई की होती हैं।
(e) समान्तर चतुर्भुज की सभी भुजाएँ बराबर लम्बाई की होती हैं।
(f) समलम्ब की सम्मुख भुजाएँ समान्तर होती हैं।
उत्तर-
(a) सत्य,
(b) सत्य,
(c) सत्य,
(d) सत्य,
(e) असत्य,
(f) असत्य।

प्रश्न 2.
निम्नलिखित के लिए कारण दीजिए :
(a) वर्ग को एक विशेष प्रकार का आयत समझा जा सकता है। .
(b) आयत को एक विशेष प्रकार का समान्तर चतुर्भुज समझा जा सकता है।
(c) वर्ग को एक विशेष प्रकार का समचतुर्भुज समझा जा सकता है।
(d) वर्ग, आयत, समचतुर्भुज और समान्तर चतुर्भुज में से प्रत्येक एक चतुर्भुज भी है।
(e) वर्ग एक समान्तर चतुर्भुज भी है।
उत्तर-
(a) जब आयत की सभी भुजाएँ समान होती हैं तो वह एक वर्ग बन जाता है।
(b) जब समान्तर चतुर्भुज का प्रत्येक कोण समकोण होता है, तो एक आयत बन जाता है।
(c) जब समचतुर्भुज का प्रत्येक कोण समकोण होता है, तो वह एक वर्ग बन जाता है।
(d) क्योंकि ये सभी चार भुजाओं वाले बहुभुज हैं।
(e) क्योंकि वर्ग की सम्मुख भुजाएँ समान्तर होती हैं, इसलिए वह समान्तर चतुर्भुज होता है।

MP Board Solutions

प्रश्न 3.
एक बहुभुज सम (regular) होता है, यदि उसकी सभी भुजाएँ बराबर हों और सभी कोण बराबर हों। क्या आप एक सम चतुर्भुज (regular quadrilateral) की पहचान कर सकते हैं ?
उत्तर-
∵ वर्ग एक ऐसा सम चतुर्भुज है जिसकी सभी भुजाओं की लम्बाइयाँ बराबर होती हैं और सभी कोण बराबर होते हैं।
∴ वर्ग एक समचतुर्भुज होता है।

MP Board Class 6th Maths Solutions

MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6

MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 113-114

प्रश्न 1.
निम्नलिखित त्रिभुजों के प्रकार लिखिए :
(a) त्रिभुज जिसकी भुजाएँ 7 सेमी, 8 सेमी और 9 सेमी हैं।
(b) ∆ABC जिसमें AB = 8.7 सेमी, AC = 7 सेमी और BC = 6 सेमी है।
(c) ∆PQR जिसमें PQ = QR = RP = 5 सेमी है।
(d) ∆DEF जिसमें m∠D = 90° ।
(e) ∆XYZ जिसमें m∠Y = 90° और XY = YZ है।
(f) ∆LMN जिसमें m∠L = 30°, m∠M = 70° और m∠N= 80° हैं।
हल :
(a) विषमबाहु त्रिभुज क्योंकि सभी भुजाओं की लम्बाइयाँ असमान हैं। .
(b) ∆ABC विषमबाहु त्रिभुज है, क्योंकि AB ≠ BC ≠ CA.
(c) ∵ PQ = QR = RP = 5 सेमी अर्थात् सभी भुजाओं की लम्बाइयाँ समान हैं।
∴ ∆PQR समबाहु त्रिभुज है।
(d) ∵ m∠D = 90°
∴ ∆DEF समकोण त्रिभुज है।
(e) ∵ m∠Y = 90° और XY = YZ
∴ ∆XYZ समद्विबाहु समकोण त्रिभुज है।
(f) ∵ m∠L = 30°, m∠M = 70° और m∠N = 80°
सभी कोण न्यून कोण हैं।
∴ ∆LMN न्यूनकोण त्रिभुज है।

प्रश्न 2.
निम्न का सुमेलन कीजिए :
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 1
उत्तर-
(i)→(e),
(ii)→ (g),
(iii)→ (a),
(iv)→ (f),
(v)→ (d)
(vi)→ (c),
(vii) → (b).

प्रश्न 3.
निम्नलिखित त्रिभुजों में से प्रत्येक का दो प्रकार से नामकरण कीजिए।
(आप कोण का प्रकार केवल देखकर ज्ञात कर सकते हैं।)
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 2
हल :
(a) न्यूनकोण त्रिभुज; समद्विबाहु त्रिभुज,
(b) समकोण त्रिभुज; विषमबाहु त्रिभुज,
(c) अधिक कोण त्रिभुज; समद्विबाहु त्रिभुज,
(d) समकोण त्रिभुज; समद्विबाहु त्रिभुज,
(e) न्यूनकोण त्रिभुज; समबाहु त्रिभुज,
(f) अधिक कोण त्रिभुज; विषमबाहु त्रिभुज।

MP Board Solutions

प्रश्न 4.
माचिस की तीलियों की सहायता से त्रिभुज बनाने का प्रयत्न कीजिए। इनमें से कुछ आकृति पाठ्य-पुस्तक में दिखाई गई हैं। क्या आप निम्न से त्रिभुज बना सकते हैं ?
(a) 3 माचिस की तीलियाँ
(b) 4 माचिस की तीलियाँ
(c) 5 माचिस की तीलियाँ
(d) 6 माचिस की तीलियाँ
(ध्यान रखिए कि अपको प्रत्येक स्थिति में सभी उपलब्ध माचिस की तीलियों का उपयोग करना है।)
प्रत्येक स्थिति में त्रिभुज के प्रकार का नाम बताइए। यदि आप त्रिभुज नहीं बना पाते हैं, तो उसके कारण के बारे में सोचिए।
हल :
(a) हाँ, हम 3 माचिस की तीलियों से एक समबाहु त्रिभुज बना सकते हैं।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 3
(b) नहीं, हम 4 माचिस की तीलियों से त्रिभुज नहीं बना सकते हैं क्योंकि त्रिभुज की दो भुजाओं की लम्बाइयों का योग तीसरी भुजा की लम्बाई से अधिक होना चाहिए।
(c) हाँ, 5 माचिस की तीलियों से हम समद्विबाहु त्रिभुज बना सकते हैं।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 4
(d) हाँ, हम 6 माचिस की तीलियों से समबाहु त्रिभुज बना सकते हैं।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 5

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 115

इन्हें कीजिए

प्रश्न 1.
(i) दो डण्डी लीजिए और इन्हें इस प्रकार रखिए कि उनका एक-एक सिरा एक सिरे पर मिले। अब डंडियों के एक अन्य युग्म को इस प्रकार रखिए कि उनके सिरे डंडियों के पहले युग्म के स्वतन्त्र सिरों से जुड़ जाएँ। इस प्रकार हमें क्या आकृति प्राप्त होती है ?
(ii) \(\overline{A C}\) इसका एक विकर्ण है। अन्य विकर्ण कौन-सा है? सभी भुजाओं और विकर्णों की लम्बाइयाँ मापिए। सभी कोणों को भी मापिए।
उत्तर-
(i) डंडियों को इस प्रकार रखने से हमें चतुर्भज आकृति प्राप्त होगी। इस चतुर्भुज की भुजाएँ \(\overline{A B}, \overline{B C}, \overline{C D}, \overline{D A}\) हैं।
इस चतुर्भुज के चार कोण हैं। ये ∠BAD, ∠ADC, ∠DCB और ∠ABC हैं।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 6

(ii) अन्य विकर्ण \(\overline{B D}\) है।
भुजाओं और विकर्णों को मापने पर,
AB = 2.3 सेमी, BC = 1.5 सेमी, CD = 3.3 सेमी,
\(\overrightarrow{D A}\) = 2.4 सेमी
विकर्ण AC = 3.2 सेमी और BD = 3.4 सेमी
कोणों को मापने पर, ∠DAB = 93°, ∠ABC = 115°, ∠BCD = 82°, ∠CDA = 70°

प्रश्न 2.
जैसा आपने ऊपर क्रियाकलाप किया है, चार डंडियाँ लेकर इसे देखिए कि क्या आप इनसे ऐसा चतुर्भुज बना सकते हैं जिसमें
(a) चारों कोण न्यूनकोण हैं।
(b) एक कोण अधिक कोण है।
(c) एक कोण समकोण है।
(d) दो कोण अधिक कोण हैं।
(e) दो कोण समकोण हैं।
(f) विकर्ण परस्पर समकोण पर हैं।
उत्तर-
(a) नहीं,
(b) हाँ,
(c) हाँ,
(d) हाँ,
(e) हाँ,
(f) हाँ।

MP Board Solutions

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 115-117

इन्हें कीजिए

प्रश्न 1.
(a) सेट स्क्वे यर 30° – 60° – 90° के युग्म का प्रयोग
क्या आप इस प्रकार बने चतुर्भुज का नाम बता सकते हैं? इसके प्रत्येक कोण का माप क्या है ? आप अन्य कौन-से गुण ज्ञात कर सकते हैं?
उत्तर-
इस प्रकार बने चतुर्भज का नाम आयत है। इसके प्रत्येक कोण की माप 90° है।
(i) आयत की सम्मुख भुजाएँ समान होती हैं।
(ii) विकर्ण बराबर होते हैं तथा परस्पर समद्विभाजित करते हैं।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 7

(b) सेट स्क्वे यर 45° – 45° – 90° के युग्म का प्रयोग
क्या आप देख सकते हैं कि सभी भुजाओं की लम्बाइयाँ बराबर हैं ? आप इसके कोणों और विकर्णों के बारे में क्या कह सकते हैं ? वर्ग के कुछ अन्य गुण ज्ञात करने का प्रयत्न कीजिए।
उत्तर-
हाँ, इस प्रकार बना चतुर्भुज वर्ग है। इसकी सभी भुजाओं की लम्बाइयाँ बराबर हैं?
वर्ग का प्रत्येक कोण 90° है।
(i) इसके विकर्ण बराबर हैं।
(ii) विकर्ण परस्पर समकोण पर समद्विभाजित करते हैं।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 8

(c) सेट स्क्वे यर 30° – 60° – 90° के युग्म का प्रयोग
(i) क्या आप देख रहे हैं कि इसकी सम्मुख भुजाएँ समान्तर हैं ?
(ii) क्या इसकी सम्मुख भुजाएँ बराबर हैं ?
(iii) क्या इसके विकर्ण बराबर हैं ?
उत्तर-
प्राप्त चित्र समान्तर चतुर्भुज है।
(i) हाँ, इसकी सम्मुख भुजाएँ समान्तर होती हैं।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 9
(ii) हाँ, इसकी सम्मुख भुजाएँ बराबर होती हैं।
(iii) नहीं, इसके विकर्ण बराबर नहीं होते हैं।
अन्य गुण-इसके सम्मुख कोण समान होते हैं।
आसन्न कोणों का योग 180° होता है।
इसके विकर्ण एक-दूसरे को समद्विभाजित करते हैं।

(d) चार 30° – 60° – 90° सेट स्क्वे यर के प्रयोग से समचतुर्भुज प्राप्त होता है।
AB = BC = CD = DA;
AB || CD, AD || BC
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 10

(e) कई सेट स्क्वे यर का प्रयोग करने पर ऐसा चतुर्भुज प्राप्त होगा जिसकी दो भुजाएँ समान्तर होंगी।
यह (ABCD) एक समलम्ब है।
यहाँ BC || AD
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 11

MP Board Solutions

पाठ्य-पुस्तक पृष्ठ संख्या # 117

यहाँ आपकी खोजों के सारांश की एक रूपरेखा दी जा रही है। इसे पूरा कीजिए।
MP Board Class 6th Maths Solutions Chapter 5 प्रारंभिक आकारों को समझना Ex 5.6 image 12

MP Board Class 6th Maths Solutions

MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 15 Our National Symbols

MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 15 Our National Symbols

MP Board Class 6th Social Science Chapter 15 Text Book Exercise

MP Board Class 6th Social Science Chapter 15 Short Answer type Questions

Question 1.
Question (a)
What colours are there in our “National Flag”?
Answer:
The three colours of our “National Flag” are:

  1. Deep saffron
  2. White and
  3. Dark green.

Question (b)
What does the wheel in the “National Flag” symbolize?
Answer:
The wheel in our “National Flag” signifies progress, dynamism, motion. It inspires us to move forward on our path of progress and prosperity.

MP Board Solutions

Question (c)
Who composed the National Anthem?
Answer:
The National Anthem is composed by Rabidranath Tagore.

Question (d)
Who composed “Vande Matram”?
Answer:
“Vande Matram” is composed by Bankim Chandra Chatterjee.

MP Board Class 6th Social Science Chapter 15 Long Answer type Questions

Question 2.
Question (a)
What rules are followed in hoisting the National Flag?
Answer:
Following are the main rules to follow in paying respect to the National Flag:

  1. We must stand at attention while the National Flag is hoisted.
  2. When the National Flag is raised, the saffron colour band should be at the top.
  3. The National Flag should be hoisted from sunrise to sunset. It is always be taken down on sunset.
  4. We can hoist the National Flag on our houses on National festivals.
  5. The National Flag must not be used for decorative purposes.

MP Board Solutions

Question (b)
When is the National Anthem sung? What rules are to be followed while singing the National Anthem?
Answer:
The National Anthem is sung during the National Festivals and at important functions. We sing it collectively in our schools on Independence Day and Republic Day. The following rules are to be followed when the National Anthem is sung.

  1. When the National Anthem is sung or played, every one should stand at attention.
  2. Every Indian should know the words and the meaning of the National Anthem.
  3. While singing National Anthem in chorus, it should be song in tune.

Question (c)
Which bird and flower is the National Bird and Flower of our country? Give detail information?
Answer:
The National Bird:
Peacock is our National Bird. Its a beautiful bird. The dancing peacock looks beautiful. Its hunting is prohibited.

The National Flower:
Lotus is the National Flower of our country. It symbolises that one can remain good even in adverse circumstances.
MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 15 Our National Symbols img 1
MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 15 Our National Symbols img 2

Question 3.
Fill in the blanks:

  1. It is our duty ………………. the National Symbols.
  2. The length and breadth of the
    National Flag are in ……………… proportion.
  3.  ……………………. is written below the National Emblem.
  4. The National Anthem is sung in about ………………. seconds.

Answer:

  1. honour
  2. 3:2
  3. Satyameva Jayate
  4. 52

MP Board Solutions

Question 4.
Match the columns:
MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 15 Our National Symbols img 3
Answer:
MP Board Class 6th Social Science Solutions Chapter 15 Our National Symbols img 4

Project Work

Question 1.
Collect the pictures of the National Symbol and the symbol of Madhya Pradesh State?
Answer:
Do yourself.

MP Board Class 6th Social Science Solutions

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2

MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2

प्रश्न 1.
संलग्न चित्र में x और y के मान ज्ञात कीजिए और फिर दर्शाइए कि AB || CD है। (2018, 19)
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2 1
हल:
चित्रानुसार,
∵ x° + 50° = 180° (कोणों का रैखिक युग्म है)
⇒ x = 180° – 50° = 130°
∵ y = 130° (शीर्षाभिमुख कोण हैं) …(2)
⇒ x = y = 130° [समीकरण (1) एवं (2) से]
लेकिन ये एकान्तर अन्तः कोण हैं।
अतः AB || CD. इति सिद्धम्
MP Board Solutions

प्रश्न 2.
संलग्न चित्र में AB || CD, CD || EF और y : z = 3 : 7 हैं, तो x का मान ज्ञात कीजिए।
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2 2
हल:
माना AB || CD एवं CD || EF को तिर्यक रेखा बिन्दु P, Q, R पर प्रतिच्छेद करती है। जहाँ,
∠APQ = x, ∠PQC = y Td ∠QRF = z (दिया है)
∵ ∠DQR = ∠PQC = y (शीर्षाभिमुख कोण हैं) …(1)
∵ ∠DQR + ∠QRF = 180° [एक ही ओर के अन्तः कोणों का युग्म है]
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2 2a
∴ x + y = 180° (एक ही ओर के अन्तः कोणों का युग्म है)
⇒ x + 54° = 180°
⇒ x = 180° – 54° = 126° [∵ y = 54° समीकरण (3) से]
अतः x का अभीष्ट मान = 126°.

प्रश्न 3.
संलग्न चित्र में यदि AB || CD, EF ⊥ CD और ∠GED = 126° है, तो ∠AGE, ∠GEF और ∠FGE ज्ञात कीजिए।
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2 3
हल:
∵ AB || CD एवं GE तिर्यक रेखा है,
⇒ ∠AGE = ∠GED (एकान्तर कोण हैं)
⇒ ∠AGE = 126° [क्योंकि ∠GED = 126° (दिया है)]
∵ ∠GEF + FED = ∠GED = 126° [∵ ∠GED = 126° (दिया है)]
⇒ ∠GEF + 90° = 126° [∵ EF ⊥ CD (दिया है) ⇒ ∠FED = 90°]
⇒ ∠GEF = 126° – 90° = 36°
∵ ∠FGE + ∠GED = 180° एक ही ओर के अन्तः कोणों का युग्म]
⇒ ∠FGE + 126° = 180° [∠GED = 126° (दिया है)]
∠FGE = 180° – 126° = 54°
अतः अभीष्ट ∠AGE = 126°, ∠GEF = 36° एवं ∠FGE = 54°.
MP Board Solutions

प्रश्न 4.
संलग्न चित्र में यदि PQ || ST, ∠PQR = 110° और ∠RST = 130°, तो ∠ORS ज्ञात कीजिए।
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2 4
हल:
दिया है : PQ || ST, ∠RST = 130°, ∠PQR = 110°
ज्ञात करना है : ∠ORS का मान। रचना : बिन्दु R से होकर किरण RX || ST खींचिए।
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2 4A
उपपत्ति: ∵ PQ || ST (दिया है)
∵ RX || ST (रचना से)
⇒ PQ || ST || RX
∵ ST || RX एवं SR तिर्यक रेखा है ∠SRX + ∠RST = 180° [एक ही ओर के अन्त:कोणों का युग्म है]
⇒ ∠SRX + 130° = 180° [∠RST = 130° (दिया है)]
⇒ ∠SRX = 180° – 130° = 50°
∵ PQ || RX एवं QR तिर्यक रेखा है
⇒ ∠QRX = ∠PQR = 110° [एकान्तर कोण हैं एवं ∠PQR = 110° (दिया है)]
⇒ ∠QRS + ∠SRX = 110° [∵ ∠QRX= ∠QRS + ∠SRX]
⇒ ∠QRS + 50° = 110° [∵ ∠SRX = 50° ज्ञात कर चुके हैं।
⇒ ∠QRS = 110° – 50° = 60°
अतः अभीष्ट कोण ∠QRS = 60°.
MP Board Solutions

प्रश्न 5.
संलग्न चित्र में यदि AB || CD, ∠APQ = 50°, और ∠PRD = 127° है, तो x और y ज्ञात कीजिए।
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2 5
हल:
∵ AB || CD को तिर्यक रेखा PQ प्रतिच्छेद करती है
⇒ ∠PQR = ∠APQ (एकान्तर कोण हैं)
⇒ x = 50° [∵ ∠PQR = x एवं ∠APQ = 50° (दिया है)]
∵ APQR की भुजा QR बिन्दु D तक बढ़ी है
⇒ ∠PQR + ∠QPR = ∠PRD [∵ किसी त्रिभुज का बहिष्कोण सम्मुख अन्त:कोणों के योग के बराबर होता है]
⇒ 50° + y = 127° [∵ ∠PQR = x = 50 ज्ञात कर चुके हैं ∠QPR = y एवं ∠PRD = 127° (दिए हैं)]
⇒ y = 127° – 50° = 77°
अतः x एवं y के अभीष्ट मान क्रमश: 50° एवं 77° हैं।

प्रश्न 6.
संलग्न चित्र में PQ और RS दो दर्पण हैं जो एक-दूसरे के समान्तर रखे गए हैं। एक आपतन किरण (Incident Ray) AB दर्पण PQ से B पर टकराती है और परावर्तित किरण (Reflected Ray) पथ BC पर चलकर दर्पण RS +-T से C पर टकराती है तथा पुनः CD के अनुदिश परावर्तित हो जाती है। सिद्ध कीजिए कि AB || CD है।
MP Board Class 9th Maths Solutions Chapter 6 रेखाएँ और कोण Ex 6.2 6
MP Board Solutions
हल:
∵ दर्पण PQ के बिन्दु B पर आपतित किरण AB एवं परावर्तित किरण BC है।
⇒ ∠PBA = ∠QBC …(1) (परावर्तन के नियम से)
∵ दर्पण RS के बिन्दु C पर आपतित किरण BC एवं परावर्तित किरण CD है।
⇒ ∠BCR = ∠DCS …(2) (परावर्तन के नियम से)
∵ PQ || RS को तिर्यक रेखा BC बिन्दुओं B एवं C पर प्रतिच्छेद करती है।
⇒ ∠QBC = ∠BCR …(3) (एकान्तर कोण हैं)
∵ ∠PBA + ∠ABC + ∠QBC = ∠BCR + ∠BCD + ∠DCS = 180° …(4)
(∵ रेखा के एक बिन्दु पर एक ही ओर के कोणों का योग = 180°)
∵ ∠PBA = ∠QBC = ∠BCR = ∠DCS [समीकरण (1), (2) एवं (3) से]
⇒ ∠PBA + ∠QBC = ∠BCR + ∠DCS …(5)
⇒ ∠ABC = ∠BCD [समीकरण (4) – समीकरण (5) से]
लेकिन ये एकान्तर कोण है
अतः AB || CD. इति सिद्धम्

MP Board Class 9th Maths Solutions

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 3

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions Surbhi विविधप्रश्नावलिः 3

प्रश्न 1.
प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखत (प्रश्नों के एक शब्द में उत्तर लिखो-)
(क) काव्येषु किं रम्यम्? (काव्यों में क्या सुन्दर है?)
उत्तर:
नाटकम्। (नाटक)

(ख) दुष्यन्तशकुन्तलयोः पुत्रस्य किं नाम? (दुष्यन्त और शकुन्तला के पुत्र का क्या नाम है?)
उत्तर:
भरतः। (भरत)

(ग) कर्मणां लेखनं कस्य पार्वे अस्ति? (कर्मों का लेखा किसके पास है?)
उत्तर:
चित्रगुप्तस्य। (चित्रगुप्त के)

(घ) विक्रमादित्यः नगरभ्रमणसमये किं दृष्टवान्? (विक्रमादित्य ने नगर भ्रमण के समय क्या देखा?)
उत्तर:
रुग्णम्। (रोगी को)

MP Board Solutions

(ङ) नर्मदा कस्मात् स्थानात प्रादुर्भवति? (नर्मदा किस स्थान से निकलती है?)
उत्तर:
अमरकण्टकपर्वतात्। (अमरकण्टक पर्वत से)

(च) कस्याः नाम रेवा? (किसका नाम रेवा है?)
उत्तर:
नर्मदायाः। (नर्मदा का)

(छ) कः सर्वत्र पूज्यते? (कौन सभी जगह पूजे जाते हैं?)
उत्तर:
विद्वान्। (विद्वान्)

(ज) कस्मात् परं सुखं नास्ति? (किससे बढ़कर सुख नहीं है?)
उत्तर:
ज्ञानात्। (ज्ञान से)

(झ) कम्बलवन्तं किंन बाधते? (कम्बल वाले को क्या परेशान नहीं करती है?)
उत्तर:
शीतम्। (ठण्ड)

(ञ) करिणां कुलं को हन्ति? (हाथियों के समूह को कौन मारता है?)
उत्तर:
सिंह। (शेर)

(ट) हट्टः कस्मिन् दिवसे भवति? (हाट किस दिन होती है?)
उत्तर:
मङ्गलवासरे। (मंगलवार को)

(ठ) विक्रेतारः कुत्र आपणान् आयोजयन्ति? (दुकानदार कहाँ दुकानों को लगाते हैं?)
उत्तर:
वृक्षच्छायायाम्। (पेड़ की छाया में)

(ड) इन्दिरायाः भाषणानि कीदृशानि आसन्? (इन्दिरा के भाषण कैसे थे?)
उत्तर:
ऊर्जस्वलानि। (तेजस्वी)

(ढ) इन्दिरा कुत्र भारतीयसेनाम् प्रेषितवती? (इन्दिरा ने भारतीय सेना को कहाँ भेजा?)
उत्तर:
बङ्गलादेशम्। (बांग्लादेश में)

MP Board Solutions

प्रश्न 2.
प्रश्नानाम् एकवाक्येन उत्तरं लिखत(प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखो-)
(क) अस्माकं देशस्य नाम ‘भारतवर्षः’ इति कथम् प्रसिद्धम्? (हमारे देश का नाम ‘भारतवर्ष’ कैसे प्रसिद्ध हुआ?)
उत्तर:
भरतस्य नाम्ना एव अस्माकं देशस्य नाम “भारतवर्षः” इति प्रसिद्धम्। (भारत के नाम से ही हमारे देश का नाम ‘भारतवर्ष’ प्रसिद्ध हुआ।)

(ख) कालिदासेन विरचितानां नाट्यग्रन्थानां नामानि लिखत। (कालिदास के द्वारा रचित नाट्य ग्रन्थों के नाम लिखो।)
उत्तर:
कालिदासेन विरचितानां नाट्यग्रन्थानां नामानि मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम् चेति सन्धि। (कालिदास के द्वारा रचित नाट्य ग्रन्थों के नाम मालविकाग्निमित्र, विक्रमोर्वशीय और अभिज्ञानशाकुन्तल हैं।)

(ग) कर्मतपस्ययोः कः भेदः? (कर्म और तपस्या में क्या भेद है?)
उत्तर:
“कर्मणः स्थानम् भिन्नम् परं तपस्या स्वर्गप्राप्तेः साधनम्” इति कर्मतपस्ययोः भेदः। (“कर्म का स्थान भिन्न है परन्तु तपस्या स्वर्ग प्राप्ति का साधन है” ऐसा कर्म और तपस्या का भेद है।)

(घ) विक्रमादित्यः लोके कथम् प्रसिद्ध? (विक्रमादित्य संसार में क्यों प्रसिद्धः है?)
उत्तर:
विक्रमादित्यः लोके सत्कर्मणा एव प्रसिद्धः। (विक्रमादित्य संसार में सत्कर्म से ही प्रसिद्ध हैं।)

(ङ) धूमधारजलप्रपातः कुत्र अस्ति? (धुंआधार झरना कहाँ है?)
उत्तर:
धूमधारजलप्रपात: भेड़ाघाटनामके स्थाने अस्ति। (धुंआधार झरना भेड़ाघाट नामक स्थान पर है।)

(च) बन्धैः के लाभाः? (बाँधों से क्या लाभ हैं?)
उत्तर:
बन्धैः विद्युतत्पादनम्, भूमिसेचनम्, जलपरिवहनम्, अभयारण्यनिर्माणम्, पर्यटनस्थलनिर्माणम् इत्यादयो विविधलाभाः। (बाँधों से बिजली उत्पादन, भूमि का सींचना, जल परिवहन, अभयारण्य का निर्माण, पर्यटन स्थल का निर्माण इत्यादि विभिन्न लाभ हैं।)

(छ) दुर्लभं वचः किम्? (दुर्लभ वाणी क्या है?)
उत्तर:
हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः। (हितकारी और मनोहारी वाणी दुर्लभ है।)

(ज) किं न अन्विष्यति किञ्च मृग्यते? (क्या नहीं खोजता है, क्या खोजा जाता है?)
उत्तर:
रत्नं न अन्विष्यति तत् च मृग्यते। (रत्न नहीं खोजता है और वह ही खोजा जाता है।)

(झ) शङ्करम् पतितं दृष्ट्वा पार्वती कीदृशी भवति? (शंकर को गिरा हुआ देखकर पार्वती कैसी होती है?)
उत्तर:
शङ्करम् पतितं दृष्ट्वा पार्वती हर्षनिर्भरा भवति। (शंकर को गिरा हुआ देखकर पार्वती प्रसन्न होती है।)

MP Board Solutions

(ञ) काशीतलवाहिनी का? (काशी की सतह पर बहने वाली कौन है?)
उत्तर:
काशीतलवाहिनी गङ्गा। (काशी की सतह पर बहने वाली गंगा है।)

(ट) पञ्च शाकानां नामानि लिखत। (पाँच सब्जियों के नाम लिखो।)
उत्तर:
पञ्च शाकानां नामानि आलुकम्, पलाण्डुः, कूष्माण्डम्, शिम्बाम् मूलिका च इति सन्ति। (पाँच सब्जियों के नाम आलू, प्याज, कद्दू, सेम और मूली हैं।)

(ठ) पञ्चानाम् अन्नानां नामानि लिखत। (पाँच अन्नों के नाम लिखो।)
उत्तर:
पञ्चानाम् अन्नानां नामानि गोधूमाः, चणकाः, यवाः, तण्डुलानि द्विदलानि च इति सन्ति। (पाँच अन्नों के नाम गेहूँ, चना, जौ, चावल और दाल हैं।)

(ड) दिवङ्गतापि का अस्माकं कृते वर्तमानेवास्ति? (मरकर भी हमारे लिए कौन उपस्थित ही है?)
उत्तर:
दिवङ्गतापि इन्दिरा अस्माकं कृते वर्तमानेवास्ति। (मरकर भी इन्दिरा हमारे लिए उपस्थित ही है।)

(ढ) इन्दिरायाः समाधिस्थलं केन नाम्ना प्रसिद्धमस्ति? (इन्दिरा का समाधि स्थल किस नाम से प्रसिद्ध है?)
उत्तर:
इन्दिरायाः समाधिस्थलं ‘शक्तिस्थलम्’ इति नाम्ना प्रसिद्धमस्ति। (इन्दिरा का समाधिस्थल ‘शक्तिस्थल’ नाम से प्रसिद्ध है।)

प्रश्न 3.
रेखांकितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत(रेखांकित शब्द के आधार पर प्रश्न निर्माण करो-)
(क) कालिदासस्य उपमा विश्वप्रसिद्धा। (कालिदास की उपमा विश्व प्रसिद्ध है।)
उत्तर:
कस्य उपमा विश्वप्रसिद्धा? (किसकी उपमा विश्वप्रसिद्ध है?)

(ख) तेन मेघदूतं विरचितम्। (उनके द्वारा मेघदूत रचित है।)
उत्तर:
केन मेघदूतं विरचितम्? (किनके द्वारा मेघदूत रचित है?)

(ग) मेघः दूतरूपेण अलकापुरीं गच्छति। (मेघ दूत के रूप में अलकापुरी जाता है।)
उत्तर:
कः दूतरूपेण अलकापुरी गच्छति? (कौन दूत के रूप में अलकापुरी जाता है?)

MP Board Solutions

(घ) तत्रैव यमलोकस्य दृश्यं दर्शितवान्। (वहीं यमलोक का दृश्य दिखाया।)
उत्तर:
कुत्र यमलोकस्य दृश्यं दर्शितवान्? (कहाँ यमलोक का दृश्य दिखाया?)

(ङ) यमराजः दूतान् पृच्छति। (यमराज दूतों से पूछता है।)
उत्तर:
यमराजः कान् पृच्छति? (यमराज किनसे पूछता है?)

(च) राज्ञः धर्मः प्रजापालनम्। (राजा का धर्म प्रजापालन है।)
उत्तर:
कस्य धर्मः प्रजापालनम्। (किसका धर्म प्रजापालन?)

(छ) पुराणेषु नर्मदायाः वर्णनम् अस्ति। (पुराणों में नर्मदा का वर्णन है।)
उत्तर:
केषु नर्मदायाः वर्णनम् अस्ति? (किनमें नर्मदा का वर्णन है?)

(ज) विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।। (विद्वान् सर्वत्र पूजे जाते हैं।)
उत्तर:
कः सर्वत्र पूज्यते? (कौन सर्वत्र पूजे जाते हैं?)

(झ) नास्ति ज्ञानात् परं सुखम्। (ज्ञान से बढ़कर सुख नहीं है।)
उत्तर:
नास्ति कस्मात् परं सुखम्? (किससे बढ़कर सुख नहीं है?)

प्रश्न 4.
कोष्ठकात् उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (कोष्ठक से उचित शब्द चुनकर रिक्त स्थान भरो-)
(क) प्रवर्तताम् ……….. पार्थिवः। (स्वहिताय/प्रकृतिहिताय)
(ख) सर्वः ……… नन्दतु। (अन्यत्र/सर्वत्र)
(ग) सर्वो ……….. पश्यतु। (भद्राणि/अभद्राणि)
(घ) विक्रमादित्यस्य समीपे एकः ………. तपस्यारतः आसीत्। (महात्मा/दुरात्मा)
(ङ) वने सः कठिनां ………. आरब्धवान्। (तपस्याम्/दिनचर्याम्)
(च) नर्मदायाः अपरं नाम ………. अस्ति। (भागीरथी/मेकलसुता)
(छ) नर्मदानदी ……….. जीवनदायिनी इति कथ्यते। (उत्तरप्रदेशस्य/मध्यप्रदेशस्य)
(ज) ……….. सर्वत्र वै धनम्। (शीलं/स्वर्णम्)
उत्तर:
(क) प्रकृतिहिताय
(ख) सर्वत्र
(ग) भद्राणि
(घ) महात्मा
(ङ) तपस्याम्
(च) मेकलसुता
(छ) मध्यप्रदेशस्य
(ज) शीलम्।

MP Board Solutions

प्रश्न 5.
उचित योजयत(उचित को जोड़ो-)
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 3 Q5
उत्तर:
(क) → (ii)
(ख) → (i)
(ग) → (iv)
(घ) → (iii)
(ङ) → (vi)
(च) → (v)

प्रश्न 6.
शुद्धवाक्यानां समक्षम् ‘आम्’ अशुद्धवाक्यानां। समक्षं ‘न’ इति लिखत
(शुद्ध वाक्यों के सामने ‘आम्’ (हाँ) और अशुद्ध वाक्यों के सामने ‘न’ (नहीं) लिखो-)
(क) मेघदूते नर्मदायाः वर्णनं नास्ति।
(ख) रेवा नर्मदायाः अपरं नाम अस्ति।
(ग) कालिदासस्य उपमा विश्वप्रसिद्धा अस्ति।
(घ) गणनाप्रसङ्गे कालिदासः अनामिकाधिष्ठतिः अस्ति।
(ङ) विद्वान सर्वत्र न पूज्यते।
(च) आज्ञा गुरूणाम् ह्यविचारणीया।
उत्तर:
(क) आम्
(ख) आम्
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) न
(च) आम्

प्रश्न 7.
अपेक्षितम् पदपरिचयं लिखत(पूछे गये शब्द का परिचय लिखो-)
उत्तर:
MP Board Class 8th Sanskrit Solutions विविधप्रश्नावलिः 3 Q7

प्रश्न 8.
भिन्नप्रकृतिकं शब्दं चिनुत(भिन्न प्रकृति के शब्द को चुनो-)
(क) अत्र, तत्र, सर्वत्र, मित्रम्।
(ख) श्रोतुम्, गन्तुम्, धेनुम्, ज्ञातुम्।
(ग) रामायणम्, पुराणम्, कालिदासः, महाभारतम्।
(घ), अभिज्ञानशाकुन्तलम्, मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम्, मेघदूतम्।
(ङ) छात्रः, सीता, गीता, शिक्षिका।
उत्तर:
(क) मित्रम्
(ख) धेनुम्
(ग) कालिदासः
(घ) मेघदूतम्
(ङ) छात्रः।

MP Board Solutions

प्रश्न 9.
अधोलिखितगद्यांशम् पठित्वा उत्तराणि लिखत(नीचे लिखे गद्यांश को पढ़कर उत्तर लिखो-)
अनूपपुरमण्डले अमरकण्टकं नाम पर्वतोऽस्ति। तत एव नर्मदा प्रादर्भवति। तदनन्तरम् एषा गहनारण्येषु उत्तुङपर्वतेषु च भ्रमणं कुर्वती डिण्डोरीमण्डलं प्रविशिति।

अनुवाद :
अनूपपुर मण्डल में अमरकण्टक नामक पर्वत है। वहाँ से ही नर्मदा निकलती है। उसके बाद यह घने वनों और ऊँचे पर्वतों पर भ्रमण करती हुई डिण्डोरी मण्डल में प्रवेश करती है। डिण्डोरी से सर्पाकार गति से ऊँचे-नीचे मार्ग से महाराजपुर (मण्डल) पहुँचती है। वहाँ से जबलपुर आती है। संगमरमर की चट्टानों के लिए अति प्रसिद्ध भेड़ाघाट नाम के स्थान पर धूआँधार झरने का रूप धरती है। उसे देखने के लिए बहुत से पर्यटक यहाँ आते हैं।

(क) अनूपपुरमण्डले किं नाम पर्वतः अस्ति? (अनूपपुर मण्डल में किस नाम का पर्वत है?)
उत्तर:
अनूपपुरमण्डले अमरकण्टकं नाम पर्वतोऽस्ति। (अनूपपुर मण्डल में अमरकण्टक नाम का पर्वत है।)

(ख) कुतः नर्मदा प्रादुर्भवति? (नर्मदा कहाँ से निकलती है?)
उत्तर:
अमरकण्टकपर्वतात् नर्मदा प्रादुर्भवति। (अमरकण्टक पर्वत से नर्मदा निकलती है।)

(ग) डिण्डोरीमण्डलं का प्रविशति? (डिण्डोरी मण्डल में कौन प्रवेश करती है?)
उत्तर:
डिण्डोरीमण्डलं नर्मदा प्रविशति। (डिण्डोरी मण्डल में नर्मदा प्रवेश करती है।)
अथवा
तेन मेघदूतम् ऋतुसंहारञ्च द्वे खण्डकाव्ये विरचिते। मेघदूते पूर्वमेघः उत्तरमेघश्चेति द्वौ भागौ स्तः। अस्मिन् काव्ये मेघः यक्षस्य दूतः अभवत्। सः मेघः दूतरूपेण रामगिरितः हिमालयस्थानम् अलकापुरीं गच्छति। दूतमार्गस्य वर्णनं नैसर्गिकम् अतीव रमणीयं चास्ति।

अनुवाद :
उनके कुमारसम्भव और रघुवंश नामक दो महाकाव्ये प्रसिद्ध हैं। कुमारसम्भव महाकाव्य में सत्रह सर्गों में स्वामी कार्तिकेय की जन्म की कथा और तारकासुर के वध की कथा है। रघुवंश महाकाव्य में उन्नीस सर्गों में रघुवंशियों के पराक्रम का वर्णन तथा उनके उदात्त चरित्र का निरूपण उनके द्वारा किया गया है।

उनके द्वारा मेघदूत और ऋतुसंहार दो खण्डकाव्य भी रचे गये हैं। मेघदूत में पूर्वमेघ और उत्तरमेघ ये दो भाग हैं। इस काव्य में मेघ यक्ष का दूत बना। वह मेघ दूत के रूप में रामगिरि से हिमालय पर स्थित अलकापुरी को जाता है। दूत के मार्ग का वर्णन स्वाभाविक और अत्यन्त रमणीय (सुन्दर) है।

MP Board Solutions

(क) कालिदासेन विरचितखण्डकाव्ययोः नाम लिखत। (कालिदास के द्वारा विरचित खण्डकाव्यों के नाम लिखो।)
उत्तर:
कालिदासेन विरचितखण्डकाव्ययोः नाम मेघदूतम् ऋतुसंहारञ्च स्तः। (कालिदास के द्वारा विरचित खण्ड काव्यों के नाम मेघदूत और ऋतुसंहार हैं।)

(ख) मेघदूतस्य भागयोः नामलिखत। (मेघदूत के भागों के नाम लिखो।)
उत्तर:
मेघदूतस्य भागयोः नाम पूर्वमेघः, उत्तरमेघश्चेति स्तः। (मेघदूत के भागों के नाम पूर्वमेघ और उत्तरमेघ हैं।)

(ग) मेघः कस्य दूतः अभवत्? (मेघ किसका दूत हुआ?)
उत्तर:
मेघः यक्षस्य दूतः अभवत्। (मेघ यक्ष का दूत हुआ।)

(घ) मेघः दूतरूपेण कुतः गच्छति? (मेघ दूत के रूप में कहाँ जाता है?)
उत्तर:
मेघः दूतरूपेण रामगिरितः हिमालयस्थानम् अलकापुरीं गच्छति। (मेघदूत के रूप में रामगिरि से हिमालय पर स्थित अलकापुरी जाता है।)

प्रश्न 10.
अधोलिखितम् पद्यम् पठित्वा उत्तराणि लिखत (नीचे लिखे पद्य को पढ़कर उत्तर लिखो-)

कं सञ्जघान कृष्णः का शीतलवाहिनी गङ्गा।
के दारपोषणरताः कं बलवन्तं न बाधते शीतम्।।

अनुवाद :
श्रीकृष्ण ने किसको मारा? – कंस को।
कौन शीतल जल वाली गंगा है? – काशी की सतह पर बहने वाली।
कौन पत्नी के पोषण में रत है? – केदार (खेत) संवारने में संलग्न (कृषक)
किस बलवान् को ठण्ड परेशान नहीं करती? – कम्बल जिसके पास हो उसको।

(क) कृष्णः कं जघान? (कृष्ण ने किसको मारा?)
उत्तर:
कृष्णः कंसं जघान। (कृष्ण ने कंस को मारा।)

(ख) शीतलवाहिनी का? (कौन शीतल जल वाली है?)
उत्तर:
काशीतलवाहिनी गङ्गा। (काशी की सतह पर बहने वाली गंगा है?)

MP Board Solutions

(ग) दारपोषणरताः के? (पत्नी के पोषण में रत कौन है?)
उत्तर:
केदारपोषणरताः। (खेत के संवारने में लगे हुए अर्थात् किसान।)

(घ) शीतं कंन बाधते? (ठण्ड किसको परेशान नहीं करती?)
उत्तर:
कम्बलवन्तम् शीतं न बाधते। (कम्बल वाले को ठण्ड परेशान नहीं करती।)
अथवा
कस्तूरी जायते कस्मात् को हन्ति करिणां कुलम्।
किं कुर्यात् कातरो युद्धे मृगात् सिंहः पलायनम्।।

अनुवाद :
कस्तूरी किससे उत्पन्न होती है? कौन हाथियों के कुल (समूह) को मारता है? दुःखी युद्ध में क्या करे, मृग से, सिंह, पलायन।

यहाँ तीन चरणों में तीन प्रश्न हैं और चौथे चरण में तीनों के ही उत्तर हैं। कस्तूरी किससे उत्पन्न होती है? यह पहला प्रश्न है। हाथियों के कुल (समूह) को कौन मारता है? यह दूसरा प्रश्न है। दुःखी युद्ध में क्या करे? यह तीसरा प्रश्न है।

(क) कस्तूरी कस्मात् जायते? (कस्तूरी किससे उत्पन्न होती है?)
उत्तर:
कस्तूरी मृगात् जायते। (कस्तूरी मृग से उत्पन्न होती है।)

(ख) करिणां कुलं कः हन्ति? (हाथियों के समूह को कौन मारता है?)
उत्तर:
करिणां कुलं सिंहः हन्ति। (हाथियों के समूह को सिंह मारता है?)

(ग) कातरः युद्धे किं कुर्यात्? (शक्तिहीन युद्ध में क्या करे?)
उत्तर:
कातरः युद्धे पलायनम् कुर्यात्। (शक्तिहीन युद्ध में पलायन करे।)

(घ) मृगात् शब्दे का विभक्तिः? (मृगात् शब्द में कौन-सी विभक्ति है?)
उत्तर:
मृगात् शब्दे पञ्चमी विभक्तिः। (मृगात् शब्द में पंचमी विभक्ति है।)

प्रश्न 11.
उचितविकल्पं चित्वा लिखत (उचित विकल्प चुनकर लिखो-)
(क) सर्वः पश्यतु। (दूरदर्शनम्/भद्राणि/अभद्राणि)
(ख) आज्ञा ह्यविचारणीया। (सहचराणाम्/गुरूणाम्ध्अ धमानाम्)
(ग) वयं संस्कृतं। (पठति/पठन्ति/पठामः)
(घ) कालिदासमहोत्सवस्य आयोजनम् भवति। (कार्तिकपूर्णिमायाम्/देवप्रबोधन्याम्/कार्तिककृष्ण पक्षस्य एकादश्याम्)
उत्तर:
(क) भद्राणि
(ख) गुरूणाम्
(ग) पठाम्:
(घ) देवप्रबोधन्याम्।

MP Board Class 8th Sanskrit Solutions

MP Board Class 12th Biology Solutions जीव विज्ञान

MP Board Class 12th Biology Solutions Guide Pdf Free Download जीव विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium are part of MP Board Class 12th Solutions. Here we have given NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 12 Biology Book Solutions Jiv Vigyan Pdf.

Students can also download MP Board 12th Model Papers to help you to revise the complete Syllabus and score more marks in your examinations.

MP Board Class 12th Biology Book Solutions in Hindi Medium

MP Board Class 12th Biology Book Solutions in English Medium

MP Board Class 12th Biology Syllabus and Marking Scheme

Latest Syllabus and Marks Distribution Biology Class XII for the academic year 2019 – 2020 Year Examination.

Biology
Class XII

Time : 3 Hours.
Maximum Marks: 70

Unit Wise Division of Marks

Unit Title Period Marks
6. Reproduction 30 14
7. Genetics and Evolution 40 18
8. Biology and Human Welfare 30 14
9. Biotechnology and Its Applications 30 10
10. Ecology and Environment 30 14
Total 160 70

We hope the given MP Board Class 12th Biology Solutions Guide Pdf Free Download जीव विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium will help you. If you have any query regarding NCERT Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 12 Biology Book Solutions Jiv Vigyan Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.

MP Board Class 12th Chemistry Solutions रसायन विज्ञान

MP Board Class 12th Chemistry Solutions Guide Pdf Free Download रसायन विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium are part of MP Board Class 12th Solutions. Here we have given Madhya Pradesh Syllabus NCERT Solutions for Class 12 Chemistry Book Solutions Rasayan Vigyan Pdf.

Students can also download MP Board 12th Model Papers to help you to revise the complete Syllabus and score more marks in your examinations.

MP Board Class 12th Chemistry Book Solutions in Hindi Medium

MP Board Class 12th Chemistry Book Solutions in English Medium

MP Board Class 12th Chemistry Syllabus and Marking Scheme

Latest Syllabus and Marks Distribution Chemistry Class XII for the academic year 2019 – 2020 Year Examination.

Chemistry
Class XII

Time : 3 Hours.
Maximum Marks: 70

Unit Wise Division of Marks

MP Board Class 12th Chemistry Syllabus and Marking Scheme

MP Board Class 12th Chemistry Syllabus and Marking Scheme

1. Solid State
Classification of solids based on different binding forces : Molecular, ionic, covalent and metallic solids, amorphous and crystalline solids (elementary idea). Unit cell in two-dimensional and three-dimensional lattices, calculation of density of unit cell, packing in solids, packing efficiency, voids, number of atoms per unit cell in a cubic unit cell, point defects, electrical and magnetic properties. Band theory of metals, conductors, semiconductors and insulators and n and p type semiconductors.

2. Solutions
Types of solutions, expression of concentration of solutions of solids in liquids, solubility of gases in liquids, solid solutions, colligative properties : Relative lowering of vapour pressure, Raoult’s law, elevation in boiling point, depression in freezing point, osmotic pressure, determination of molecular masses using colligative properties, abnormal molecular mass, van’t Hoff factor.

3. Electrochemistry
Redox reactions, conductance in electrolytic solutions, specific and molar con-ductivity, variations of conductivity with concentration, Kohlrausch’s law, elec-trolysis and law of electrolysis (elementary idea), dry cell- electrolytic cells and Galvanic cells; lead accumulator, EMF of a cell, standard electrode potential, Nemst equation and its application to chemical cells, Relation between Gibbs energy change and EMF of a cell, fuel cells, corrosion.

4. Chemical Kinetics
Rate of a reaction (Average and instantaneous), factors affecting rate of reaction : concentration, temperature, catalyst; order and molecularity of a reaction, rate law and specific rate constant, integrated rate equations and half-life (only for zero and first order reactions); concept of collision theory (elementary idea, no mathematical treatment). Activation energy, Arrhenius equation. Surface Chemistry

5. Adsorption : Physisorption and chemisorption, factors affecting adsorption of gases on solids.
Catalysis: Homogeneous and heterogeneous, activity and selectivity; enzyme catalysis.
Colloidal state : Distinction between true solutions, colloids and suspension; lyophilic, lyophobic, multimolecular and macromolecular colloids; properties of colloids; Tyndall effect, Brownian movement, electrophoresis, coagulation. Emulsion : Types of emulsions.

6. General Principles and Processes of Isolation of Elements
Principle and methods of extraction; concentration, oxidation, reduction, elec-trolytic method and refining, occurrence and principles of extraction of aluminium, copper, zinc and iron.

7. p-block Elements
Group-15 elements : General indroduction, electronic configuration, occurrence, oxidation states, trends in physical and chemical properties; Nitrogen : Preparation, properties and uses; compounds of nitrogen, preparation and properties of ammonia and nitric acid, oxides of nitrogen (structure only); Phosphorus : Allotropic forms; compounds of phosphorus preparation and properties of phosphine, halides (PC13, PC15) and oxo-acids (elementary idea only).
Group-16 elements : General introduction, electronic configuration, oxidation states, occurrence, trends in physical and chemical properties; Dioxygen; preparation, properties and uses; classification of oxides; ozone, Sulphur: allotropic forms; compounds of sulphur; preparation, properties and uses of sulphur dioxide; sulphuric acid, industrial process of manufacture, properties and uses, oxo-acids of sulphur (structures only).
Group-17 elements : General introduction, electronic configuration, oxidation states, occurrence, trends in physical and chemical properties; compounds of halogens; preparation, properties and uses of chlorine, hydrochloric acid and interhalogen compounds, oxo-acids of halogens (structures only). Group-18 elements : General introduction, electronic configuration, occurrence, trends in physical ahd chemical properties, uses.

8. d- and f-block Elements
General introduction, electronic configuration, occurrence and characteristics of transition metals, general trends in properties of the first row transition metals : metallic character, ionization enthalpy, oxidation states, ionic radii, colour, catalytic property, magnetic properties, interstitial compounds, alloy formation, preparation and properties of K2Cr207 and KMn04.
Lanthanoids : Electronic configuration, oxidation states, chemical reactivity and lanthanoid contraction and its consequences.
Actinoids : Electronic configuration, oxidation states and comparison with lanthanoids.

9. Co-ordination Compounds
Co-ordination compounds : Introduction, ligands, co-ordination number, colour, magnetic properties and shapes. IUPAC nomenclature of mononuclear co-ordination compounds. Bonding; Werner’s theory, VBT and CFT structure and stereo-isomerism, importance of co-ordination compounds (in qualitative inclusion, extraction of metals and biological system).

10. Haloalkanes and Haloarenes
Haloalkanes : Nomenclature, nature of C—X bond, physical and chemical properties, mechanism of substitution reactions, optical rotation.
Haloarenes : Nature of C—X bond, substitution reactions (Directive influence of halogen in monosubstituted compounds only). Uses and environmental effects of dichloromethane, trichloromethane, tetrachloromethane, iodoform, freons, DDT.

11. Alcohols, Phenols and Ethers
Alcohols: Nomenclature, methods of preparation, physical and chemical prop-erties of (primary alcohols only); identification of primary, secondary and tertiary alcohols; mechanism of dehydration, uses with special reference to methanol and ethanol.
Phenols : Nomenclature; methods of preparation, physical and chemical prop-erties, acidic nature of phenol, electrophilic substitution reactions, uses of phenols.
Ethers : Nomenclature; methods of preparation, physical and chemical properties, uses.

12. Aldehydes, Ketones and Carboxylic Acids
Aldehydes and Ketones : Nomenclature, nature of carbonyl group, methods of preparation, physical and chemical properties, mechanism of nucleophilic ad-dition, reactivity of alpha hydrogen in aldehydes; uses.
Carboxylic acids: Nomenclature, acidic nature, methods of preparation, physical and chemical properties; uses.

13. Organic Compounds Containing Nitrogen.
Amines: Nomenclature, classification, structure, methods of preparation, physical and chemical properties, uses, identification of primary, secondary and tertiary amines.
Cyanides and isocyanides : will be mentioned at relevant places in context. Diazonium salts: Preparation, chemical reactions and importance in synthetic organic chemistry.

14. Bio-molecules
Carbohydrates : Classification (aldoses and ketoses), monosaccharides (glucose and fructose), D-L configuration, oligosaccharides (sucrose, lactose, maltose), polysaccharides (starch, cellulose, glycogen); importance.
Proteins : Elementary idea of -amino acids, peptide bond, polypeptides, proteins, structure of proteins : primary, secondary, tertiary and quaternary structures (qualitative idea only), denaturation of proteins, enzymes. Hormones : elementary idea excluding structure.
Vitamins : Classification and functions.
Nucleic acids : DNA and RNA.

15. Polymers
Classification : Natural and synthetic, methods of polymerization (addition and condensation), copolymerization, some important polymers : Natural and synthetic like polythene, nylon, polyesters, bakelite, rubber. Biodegradable and non-biodegradable polymers.

16. Chemistry in Everyday Life
Chemicals in medjcines : Analgesics, tranquilizers, antiseptics, disinfectants, antimicrobials, antifertility drugs, antibiotics, antacids, antihistamines. Chemicals in food : Preservatives, artificial sweetening agents, elementaiy idea of antioxidants.
Cleansing agents : Soaps and detergents, cleansing action.

We hope the given MP Board Class 12th Chemistry Solutions Guide Pdf Free Download रसायन विज्ञान in both Hindi Medium and English Medium will help you. If you have any query regarding Madhya Pradesh Syllabus MP Board Class 12 Chemistry Book Solutions Rasayan Vigyan Pdf, drop a comment below and we will get back to you at the earliest.